NGÔ ĐÌNH QUỲNH, con trai của NGÔ ĐÌNH NHU và TRẦN LỆ XUÂN

Lê Quốc Quân

AI content

· ·

BÊN DÒNG LỊCH SỬ: Hành trình lưu vong và số phận của hậu duệ họ Ngô. (FB Phạm Đình Tiến)

🌃 Đêm định mệnh tại Sài Gòn năm 1963

Đêm mùng 01 tháng 11 năm 1963, Sài Gòn chìm trong tiếng súng nổ vang khắp các con đường quanh Dinh Gia Long, xe tăng lăn bánh trên đại lộ Thống Nhất và khói lửa bốc lên từ thành Cộng Hòa. Trong một căn nhà kín cổng cao tường thuộc khu vực dinh thự tổng thống, cậu bé 11 tuổi Ngô Đình Quỳnh – con trai thứ hai của cố vấn Ngô Đình Nhu và bà Trần Lệ Xuân – đứng im bên khung cửa sổ, chưa biết rằng cuộc đời mình vừa bị chia làm hai nửa: nửa trước sống trong nhung lụa quyền lực bậc nhất miền Nam, nửa sau là hơn 60 năm lưu vong không có ngày trở lại.

Lúc đó, cậu chỉ nghe tiếng súng xa xa, thấy người lớn vội vàng chạy tới chạy lui, và chưa hiểu rằng thế giới quen thuộc của mình sẽ không bao giờ trở lại.

⚔️ Cuộc đảo chính và cái chết chấn động

Sáng ngày mùng 02 tháng 11 năm 1963, sau một đêm trốn tại nhà Mã Tuyên ở khu Chợ Lớn, Tổng thống Ngô Đình Diệm và ông Ngô Đình Nhu đến nhà thờ Cha Tam cầu nguyện rồi gọi điện đầu hàng vô điều kiện (?). Một chiếc xe thiết giáp M113 được điều đến đón họ, nhưng trên đường về Bộ Tổng Tham mưu, theo lệnh của tướng Mai Hữu Xuân, cả hai anh em đã bị hạ sát dã man trên hàng ghế sau chiếc xe thiết giáp.

Tin tức được giấu kín vài ngày rồi bùng nổ như một quả bom chính trị, khiến cả miền Nam chấn động. Sự kiện này không chỉ chấm dứt chế độ Đệ Nhất Cộng Hòa mà còn đẩy gia đình họ Ngô Đình vào một vòng xoáy bi kịch lịch sử tột cùng.

✈️ Nỗi đau và chuyến bay chia đôi cuộc đời

Khi biến cố xảy ra, bà Trần Lệ Xuân cùng con gái Ngô Đình Lệ Thủy đang trong chuyến đi chính trị tại Hoa Kỳ. Ngay sau khi nhận tin, bà tổ chức họp báo tại New York, chỉ trích mạnh mẽ vai trò của chính quyền Washington trong cuộc đảo chính. Trong khi đó, Ngô Đình Quỳnh cùng chị gái Ngô Đình Lệ Quyên và người em trai còn nhỏ vẫn ở lại Sài Gòn, được các gia đình bạn bè che chở trong nhiều tuần lễ đầy nguy hiểm.

Đầu tháng 1 năm 1964, dưới sự sắp xếp của chính quyền chuyển tiếp, các con ông bà Nhu được đưa lên một chuyến bay đặc biệt của hãng Air France, vượt hơn 10.000 kilômét để gặp mẹ tại Paris. Đó là lần cuối cùng (?) Ngô Đình Quỳnh rời quê hương. Từ cửa sổ máy bay, cậu nhìn Sài Gòn mờ dần trong mây và không ngờ rằng hình ảnh đó sẽ theo mình suốt cả cuộc đời.

🏙️ Những năm tháng trưởng thành trong âm thầm tại Paris

Tại Paris, Ngô Đình Quỳnh bước vào tuổi thiếu niên trong sự khiêm tốn hoàn toàn. Gia đình sống trong một căn hộ nhỏ ở quận 13, không có người giúp việc, không có đặc quyền. Ông theo học tại một trường trung học công lập gần nhà, bạn cùng lớp ban đầu không ai biết gia cảnh của cậu. Chính tại đây, theo lời chia sẻ sau này của ông, ông đã học được bài học quý giá nhất: giá trị của một con người không nằm ở gia thế hay chức vụ của cha mẹ, mà nằm ở chính những gì mình làm ra. Ông chọn ngành Kinh tế, tốt nghiệp với tấm bằng xuất sắc, sau đó làm việc trong lĩnh vực thương mại quốc tế tại các công ty tư nhân châu Âu, luôn giữ một thái độ sống kín đáo, khiêm tốn và hoàn toàn tách biệt với chính trị.

📜 Những bi kịch tiếp nối của dòng tộc và nỗi đau riêng

Không dừng lại ở cái chết của Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu, dòng họ Ngô Đình liên tiếp gánh chịu những mất mát chấn động khác. Ông Ngô Đình Cẩn bị xử bắn tại Khám Chí Hòa năm 1964. Người anh cả của Quỳnh, Ngô Đình Trác, qua đời sớm tại Pháp năm 1974 ở độ tuổi 27 sau một thời gian dài vật lộn với chứng trầm cảm nặng nề kể từ ngày cha mình mất. Chị gái Ngô Đình Lệ Thủy thiệt mạng trong một tai nạn ô tô kinh hoàng tại Pháp năm 1967, đúng vào ngày sinh nhật thứ 22 của mình.

Bà Trần Lệ Xuân sống lưu vong tại Paris và Roma suốt nửa thế kỷ, qua đời năm 2011 trong sự cô đơn. Vụ án mạng năm 1986 tại Washington D.C cướp đi sinh mạng của ông bà ngoại Trần Văn Chương càng thêm một vết thương khó lành. Chuỗi mất mát này khiến Ngô Đình Quỳnh trở thành một trong những người sống sót cuối cùng của thế hệ trẻ trong dòng tộc.

📖 Cuộc hành trình tìm lại ký ức và tiếng nói của gia đình

Trong nhiều thập niên, Ngô Đình Quỳnh gần như hoàn toàn (vắng bóng) trước công chúng. Ông tránh trả lời phỏng vấn, từ chối mọi lời mời phát biểu. Mãi cho đến khi bước vào tuổi nghỉ hưu, ông mới cảm thấy đã đến lúc nói ra những điều mình biết. Cùng với em gái Ngô Đình Lệ Quyên và sự hỗ trợ của nhà văn Pháp Jacqueline Willems, ông dành gần 10 năm sưu tập tài liệu, thư từ cá nhân và bản thảo chưa công bố của mẹ.

Năm 2013, đúng nửa thế kỷ sau cuộc đảo chính, cuốn sách Việt Nam Cộng Hòa và Dòng họ Ngô Đình chính thức ra mắt tại Roma, cuốn sách bao gồm gia phả nhà Ngô Đình và bản thảo hồi ký Viên sỏi trắng của bà Trần Lệ Xuân nhằm mang lại góc nhìn nội bộ từ người trong cuộc về một giai đoạn lịch sử đầy tranh cãi.

Sự kiện thu hút hàng trăm người Việt từ khắp châu Âu đến tham dự. Trong buổi ra mắt, Ngô Đình Quỳnh nói một cách nhẹ nhàng: “Chúng tôi không viết để bảo vệ ai, cũng không để lên án ai. Chúng tôi viết đơn giản vì đây là sự thật của gia đình mình, một góc nhìn khác mà lịch sử thường bỏ qua.”

🏡 Cuộc sống bình dị tại Brussels và lời nhắn gửi

Sau khi nghỉ hưu, Ngô Đình Quỳnh định cư tại thủ đô Brussels của nước Bỉ, nơi ông sống một cuộc đời cực kỳ đơn giản. Hàng ngày, ông đi bộ trong công viên gần nhà, đọc sách, trồng cây và giữ liên lạc với một số ít bạn bè thân thiết qua thư điện tử. Ông chưa bao giờ kết hôn và không có con cái.

Trong một cuộc phỏng vấn hiếm hoi với báo Người Việt tại Pháp năm 2018, ông chia sẻ: “Tôi không mang nỗi hận thù. Thù hận chỉ làm chính mình đau khổ. Tôi mang trong mình nỗi nhớ quê hương, nhưng không phải là sự nuối tiếc quyền lực. Tôi chỉ tiếc một điều: chưa bao giờ có cơ hội trở về quê nhà với tư cách một người bình thường, đi trên đường phố mà không ai biết mình là ai.”

Khi được hỏi có muốn trở về Việt Nam không, ông trả lời: “Tất nhiên rồi. Nhưng khi nào đó, không phải với tư cách hậu duệ của ai, mà đơn thuần là một người Việt Nam muốn nhìn lại mảnh đất mình đã ra đi từ khi còn nhỏ.”

💡 Nhận xét: Số phận con người trước dòng chảy lịch sử

Câu chuyện của Ngô Đình Quỳnh không phải là câu chuyện của chính trị, mà là câu chuyện về một đứa trẻ vô tình bị cuốn vào tâm bão lịch sử. Sinh ra trong gia đình có quyền lực nhất miền Nam, rồi đột ngột trở thành người lưu vong, mất tất cả chỉ trong một đêm, ông đã chọn cách không để bi kịch định nghĩa cuộc đời mình. Không đi theo con đường chính trị, không dùng gia thế để tìm kiếm sự đặc biệt, ông chọn sống lặng lẽ, trung thực và tử tế. Đó có lẽ là cách trả lời thanh cao nhất cho những biến động dữ dội của thời cuộc. Lịch sử có thể có nhiều phiên bản, nhưng phẩm giá con người thì vượt lên trên mọi đúng sai, mọi thắng bại.

Bạn có cảm thấy câu chuyện của Ngô Đình Quỳnh giúp nhìn nhận thêm một khía cạnh khác của giai đoạn lịch sử này không? Cùng chia sẻ suy nghĩ của bạn nhé.

#HoSoSuViet#NgoDinhDinh#VietNamCongHoa#LichSuVietNam#LuuVongVaNhoQue

Theo FB của Phạm Đình Tiến.

See less

Về cái chết và nơi an táng ông NGÔ ĐÌNH CẨN

Lê Quốc Quân

·

LỜI YÊU CẦU CUỐI CÙNG CỦA ÔNG NGÔ ĐÌNH CẨN (nói với chị ruột là bà Ngô Đình Thị Hiệp trước khi bị xử bắn)

—————————————————

Có một chi tiết sau đây mà gần như đó giờ không ai biết được cho đến khi cuốn sách nói về Bà Ngô Đình Thị Hiệp do tác giả Nguyễn Văn Châu ghi lại từ lời kể của bà Hiệp.

Xin mạo muội tạm dịch một đoạn để hầu làm sáng tỏ sự thật, mang lại sự công đạo cho dòng họ Ngô Đình.

Trong một lần đến thăm Cẩn trong tù, ông Cẩn đã nói với bà Hiệp: “chắc chắn họ sẽ kết án tử hình em. Khi em chết, em muốn được chôn trong một Đất chùa Phật.”

Bà Hiệp đã thốt lên: “Em sẽ không chết, Chính Giáo hoàng đã can thiệp cho em. Đại sứ Cabot Lodge đã hứa với Giáo hoàng rằng mạng sống của em sẽ được tha.”

Ông Cẩn nhìn bà với ánh mắt dịu dàng và nói:

– “Đừng tin theo lời của Đại sứ Lodge, giống như Chị đã tin lời của Anh Diệm. Giáo hoàng ở rất xa. Em cần những lời cầu nguyện và phước lành của Ngài ấy nhiều hơn sự can thiệp của Ngài ấy. Dù sao thì em cũng sẽ chết, trong tù hoặc phải đối mặt với đội xử bắn. Nhưng hãy hứa với em rằng chị sẽ chôn em trong khuôn viên chùa Phật giáo.”

Bà Hiệp lắc đầu. Bà vẫn muốn hy vọng, dù biết rằng có không còn chỗ cho hy vọng nữa. Những gì Cẩn yêu cầu bà làm là không thể. Bà nói với ông ta:

– “Làm sao chúng ta có thể làm được điều đó? Em là người Công giáo. Em phải được chôn cất trong một Nghĩa trang Công giáo, trên mảnh đất được ban phước lành.”

Ông Cẩn mỉm cười buồn bã:

– “Cả anh Diệm và anh Nhu đều không được chôn trong một Nghĩa trang Công giáo. Như anh Khôi và cháu Huân của chúng ta trước đó, (họ) được chôn cất vội vã trong những ngôi mộ không dấu vết. Chị Hiệp ơi em muốn được chôn cất gần chùa. Trong suốt cuộc đời của mình, em đã không thành công trong việc bảo tồn sự hòa hợp giữa người Thiên Chúa giáo và người Phật tử. Hãy để cái chết của em nhắc nhở tất cả người dân Việt Nam rằng chúng tôi, nhà Ngô Đình, luôn có một vô cùng kính trọng Đức Phật và chúng tôi chưa bao giờ có hiềm khích hay cãi vã gì với Phật giáo.”

Bà Hiệp không kìm được bật khóc nức nở. Bà hỏi ông Cẩn:

“Em đã nói chuyện với Cha giải tội, Cha Thịnh về quyết định này?”

Ông Cẩn mỉm cười:

– “Cha bị sốc lúc đầu, nhưng sau đó ông ấy đã hiểu.”

Bà Hiệp hỏi:

– “Chùa nào sẵn sàng đón tiếp xác em? Chẳng phải tất cả Phật tử đều chống lại em?”

Ông Cẩn nhìn bà Hiệp một lúc lâu mới trả lời:

– “Có nhiều Phật tử hơn chị tưởng, những người hiểu được Anh Diệm. Giờ đây họ im lặng trước sự hận thù xung quanh. Nhưng chị sẽ tìm thấy trong số đó có những con người dũng cảm. Họ cũng muốn làm gì đó để chuộc lỗi sự căm ghét khủng khiếp này. Chị sẽ tìm thấy nhiều tu sĩ Phật giáo ở Sài Gòn, những người sẽ vui lòng chôn cất thân xác (hài cốt) của em một cách đàng hoàng sau khi em chết.”

Ngày 8 tháng 5 năm 1964, ông Cẩn bị bắn ngay trước một một nhóm nhỏ người, trong đó có một vị trụ trì Phật giáo và một linh mục người Việt. Vị linh mục này là con đỡ đầu của ông Cẩn. Báo chí sau này mô tả rằng ông Cẩn gần như không thể đi lại được; thực ra ông ấy đã vực dậy thân xác của mình với thái độ điềm tĩnh cho đến phút cuối cùng.

Bước xuống những bậc thang tới sân nơi ông sắp bị bắn, ông Cẩn từ chối giúp đỡ. Ông ta cũng từ chối bị bịt mắt và đồng ý cho những kẻ hành quyết chỉ bịt mắt ông ta khi họ đã nài nỉ rằng họ phải tuân theo các quy định.

Vị linh mục đến gặp ông Cẩn lần cuối và đã ban phước lành cho ông ấy. Ông Cẩn cảm ơn mọi người hiện diện và yêu cầu những người ai có thể đọc kinh “Lạy Cha” với ông ấy, sau đó ông nói rằng ông đã sẵn sàng.

Bà Hiệp và ông Ấm, cùng với Cha Thuận và Tuyền, cùng với Niệm và Brian Smith, ngồi ở nhà Tuyền chờ đợi. Các tướng đảo chính đã cấm sự hiện diện của họ tại cuộc hành quyết.

Tuy nhiên, các tướng lĩnh đã hứa sẽ gửi một chiếc xe tới đón họ sau khi cuộc hành quyết kết thúc. Họ sẽ được phép nhận lấy thi thể của ông Cẩn và về lo việc chôn cất của ông.

Thời gian dài dường như là vô tận cho đến khi cuối cùng là một xe quân đội tới. Mọi người leo lên xe. Họ bị đưa đến nhà tù Chí Hoà và được dẫn đến căn phòng nơi xác ông Cẩn nằm được mang ra sau khi hành quyết.

Tầm nhìn của bà Hiệp mờ đi khi nhìn thấy vũng máu trên sàn. Ông Ấm đã cố gắng chặn bà ấy khỏi nhìn thấy cơ thể bầm tím của ông Cẩn nhưng bà Hiệp bước tới và đặt tay lên trán em trai bà. Trong trạng thái như bị thôi miên, bà nhớ lại những đoạn cầu nguyện. Như một kẻ mộng du, bà nhìn vào khuôn mặt của em trai mình và nhớ lại hình ảnh khuôn mặt của ông ấy khi còn nhỏ.

Tuyền và Thuận cố gắng giúp đỡ bà đứng dậy nhưng bà cố gắng tự mình đứng thẳng lên. Bà quay sang hỏi vị trụ trì Phật giáo :

“Thưa ngài, ngài đã làm tất cả những sự chuẩn bị cần thiết chưa?”

Vị trụ trì gật đầu :

“Thưa bà, chúng tôi rất vinh dự được làm một lễ chôn cất đàng hoàng nhất cho ông Cố vấn. Ông sẽ tìm thấy sự bình yên trên khuôn viên chùa của chúng tôi, theo mong muốn của ông ấy.”

Vì vậy, cùng ngày hôm đó, Hòa thượng đã mang di thể ông Cẩn trở về chùa trong một quan tài đơn sơ và chôn cất ông trong khuôn viên của chùa Mutuality Pagoda (?).

Một buổi lễ tưởng (kỷ) niệm kéo dài được tập hợp Phật tử và Kitô hữu vào ngày hôm sau. Bà Hiệp quan sát những khuôn mặt xung quanh bà. Trên tất cả các khuôn mặt của họ, bà đọc nỗi buồn và niềm tự hào. Họ là những người đến để tỏ lòng thành kính và cầu nguyện cho người đã bị kết án tử hình và bị xử tử vì những tội ác mà ông ta chưa bao giờ phạm phải.

Yêu cầu của ông được chôn cất giữa các Phật tử, trên mảnh đất Phật giáo, đã minh chứng rõ ràng sự thật rằng ông chưa bao giờ ghét Phật giáo.

Việc một tu sĩ Phật giáo đứng bên cạnh một linh mục Công giáo trong cuộc hành quyết, và nhận thi thể của ông vào chôn trong chùa, cho thấy rằng nhiều Phật tử tin vào sự vô tội của ông và tôn trọng ông ấy.

Bà Hiệp thì thầm với ông Cẩn: “Hãy yên nghỉ nhé em. (Bằng cách nào đó), chúng ta sẽ tìm cách mang di thể của anh Diệm và Nhu ra khỏi khuôn viên Bộ Tổng Tham Mưu và chôn cất họ một cách thích đáng. Chúng ta muốn họ được yên nghỉ. Em sẽ giúp (chúng tôi) chứ?”

Nguồn FB Sử học Sinh/Hồn Việt

See less

𝐂Ô𝐍𝐆 𝐆𝐈Á𝐎 𝐌𝐈Ề𝐍 𝐁Ắ𝐂 𝐃ƯỚ𝐈 𝐂𝐇Ế ĐỘ 𝐕𝐈Ệ𝐓 𝐍𝐀𝐌 𝐃Â𝐍 𝐂𝐇Ủ 𝐂Ộ𝐍𝐆 𝐇Ò𝐀, 𝐓Ừ 𝟏𝟗𝟓𝟒 ĐẾ𝐍 𝟏𝟗𝟕𝟓

Tino Cao

·

𝐂Ô𝐍𝐆 𝐆𝐈Á𝐎 𝐌𝐈Ề𝐍 𝐁Ắ𝐂 𝐃ƯỚ𝐈 𝐂𝐇Ế ĐỘ 𝐕𝐈Ệ𝐓 𝐍𝐀𝐌 𝐃Â𝐍 𝐂𝐇Ủ 𝐂Ộ𝐍𝐆 𝐇Ò𝐀, 𝐓Ừ 𝟏𝟗𝟓𝟒 ĐẾ𝐍 𝟏𝟗𝟕𝟓

– Một góc nhìn lịch sử về quan hệ giữa Giáo hội Công giáo Việt Nam và chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ năm 1954 đến năm 1975 –

Từ vài cuộc trao đổi gần đây tham khảo ý kiến của giáo sư Dũng Hoàng và giáo sư Quyên Di, tôi có dịp suy nghĩ thêm về một vấn đề lịch sử phức tạp, đó là quan hệ giữa Giáo hội Công giáo Việt Nam và chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại miền Bắc từ năm 1954 đến năm 1975. Cuộc trao đổi gợi cho tôi ý định khảo sát lại giai đoạn này từ góc nhìn của một người ngoài Công giáo, với sự quan tâm đến những nguyên nhân lịch sử, chính trị và văn hóa đã tác động đến mối quan hệ giữa hai bên. Những nguyên nhân ấy bắt nguồn từ lịch sử truyền giáo, các cuộc bách hại Công giáo dưới triều Nguyễn, sự can dự của một bộ phận giáo sĩ vào quá trình xâm lược và thiết lập chế độ thuộc địa của thực dân Pháp, cùng những bất đồng về văn hóa và tín ngưỡng giữa người Công giáo với các cộng đồng ngoài Công giáo. Trên nền tảng những mâu thuẫn lịch sử đó, chính sách kiểm soát và hạn chế hoạt động tôn giáo được chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thực hiện trong giai đoạn 1954 đến 1975 đã đẩy quan hệ giữa nhà nước và giáo hội vào tình trạng căng thẳng kéo dài, với những hậu quả nghiêm trọng đối với đời sống của cộng đồng Công giáo miền Bắc.

Vấn đề cần làm rõ là những di sản lịch sử ấy đã tác động như thế nào đến cách chính quyền Hà Nội nhìn nhận và đối xử với giáo hội Công giáo sau năm 1954. Tuy nhiên, việc nhận diện nguồn gốc của những nghi kỵ và xung đột không đồng nghĩa với việc chấp nhận các biện pháp kiểm soát, hạn chế sinh hoạt tôn giáo hoặc trừng phạt được thực hiện nhân danh an ninh và đoàn kết dân tộc. Mỗi chính sách của nhà nước, từ việc can thiệp vào tổ chức giáo hội, kiểm soát hoạt động đào tạo giáo sĩ đến bắt giữ và xét xử những người bị xem là chống đối, đều cần được nghiên cứu trên cơ sở chứng cứ lịch sử, các quy định pháp luật và hậu quả thực tế. Cách tiếp cận ấy cũng đòi hỏi phải phân biệt trách nhiệm của những cá nhân có hoạt động chính trị với quyền tín ngưỡng của cộng đồng Công giáo, đồng thời xem xét những quyết định của nhà nước trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể mà chúng được ban hành và thực hiện.

1. Di sản lịch sử của Công giáo Việt Nam trước năm 1954

Công giáo xuất hiện tại Việt Nam từ thế kỷ 16 và phát triển mạnh hơn trong thế kỷ 18 với hoạt động của các giáo sĩ châu Âu. Sự hình thành các cộng đồng Công giáo diễn ra trong một xã hội chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo, Phật giáo, tín ngưỡng dân gian và truyền thống thờ cúng tổ tiên. Những khác biệt về giáo lý, tổ chức và nghi lễ khiến việc truyền giáo gặp nhiều trở ngại, nhất là khi nhà nước phong kiến xem sự hiện diện của các giáo sĩ phương Tây là một yếu tố có thể đe dọa trật tự xã hội. Dưới các triều Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, những sắc dụ cấm đạo đã dẫn đến việc bắt giữ, tra tấn và xử tử nhiều giáo sĩ, giáo dân. Nhiều cộng đồng bị phân tán, tài sản bị tịch thu, sinh hoạt tôn giáo phải thực hiện trong hoàn cảnh bị truy bức. Những chính sách ấy gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với những người bị trừng phạt vì tín ngưỡng, trong khi phần lớn họ không tham gia hoạt động chống triều đình.

Tuy nhiên, lịch sử bách hại Công giáo cần được xem xét cùng với sự can dự của một số giáo sĩ vào những kế hoạch can thiệp của phương Tây. Trong thập niên 1850, giám mục François Pellerin đã vận động chính phủ Pháp sử dụng sức mạnh quân sự để bảo vệ hoạt động truyền giáo tại Việt Nam. Việc bảo vệ giáo sĩ và giáo dân sau đó trở thành một trong những lý do mà Pháp sử dụng để biện minh cho cuộc xâm lược. Dĩ nhiên, tham vọng thuộc địa của Pháp còn xuất phát từ các mục tiêu thương mại, quân sự và cạnh tranh quốc tế. Tuy vậy, mối liên hệ giữa một bộ phận giới truyền giáo với quân đội viễn chinh là một hiện tượng lịch sử có thật. Trong thời thuộc địa, một số tổ chức Công giáo được hưởng những điều kiện thuận lợi về tài sản, đất đai, giáo dục và hoạt động xã hội, trong khi một số giáo sĩ có quan hệ gần gũi với bộ máy cai trị. Những mối liên hệ ấy góp phần hình thành thái độ nghi ngại Công giáo trong nhiều tầng lớp xã hội Việt Nam, đặc biệt ở những nơi phong trào chống Pháp phát triển mạnh.

Sự nghi ngại ấy còn liên quan đến những bất đồng văn hóa. Trong nhiều thế kỷ, giáo hội Công giáo hạn chế tín hữu tham gia các nghi lễ thờ cúng tổ tiên vì cho rằng một số nghi thức mang tính thờ phụng không phù hợp với tín lý Kitô giáo. Đối với xã hội Việt Nam, việc cúng giỗ cha mẹ và tưởng nhớ tổ tiên gắn chặt với quan niệm đạo hiếu, vì thế, những quy định ấy bị xem là sự phủ nhận truyền thống gia đình. Tuy nhiên, cần phân biệt việc tôn kính tổ tiên với sự thờ phụng theo nghĩa thần học. Ngay trong giáo hội đã có những tranh luận kéo dài về vấn đề này. Năm 1939, Tòa Thánh ban hành huấn thị Plane compertum est, cho phép một số nghi thức mang ý nghĩa tôn kính dân sự. Ngày 20 tháng 10 năm 1964, Tòa Thánh chấp thuận áp dụng huấn thị tại Việt Nam, và ngày 14 tháng 6 năm 1965, các giám mục miền Nam ban hành thông cáo hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên. Sự điều chỉnh ấy cho thấy giáo hội đã nhận thức rõ hơn về giá trị văn hóa của những tập tục bản địa, mặc dù những định kiến hình thành từ các thế kỷ trước vẫn tiếp tục tồn tại trong xã hội.

Những nghiên cứu của Jacob Ramsay và Charles Keith giúp nhận diện tính phức tạp của tiến trình này. Công giáo Việt Nam không đồng nhất với hoạt động của các hội truyền giáo châu Âu, và người Công giáo cũng không có một thái độ chính trị thống nhất đối với chế độ thuộc địa. Nhiều giáo dân tham gia phong trào dân tộc, nhiều giáo sĩ tìm cách duy trì sinh hoạt tôn giáo độc lập với nhà cầm quyền Pháp. Cuối thế kỷ 19, trong phong trào Văn Thân và một số cuộc khởi nghĩa hưởng ứng phong trào Cần Vương, nhiều làng Công giáo bị tấn công, hàng nghìn giáo dân bị sát hại vì bị xem là những người có quan hệ với quân đội thực dân Pháp, mặc dù phần lớn không trực tiếp tham gia chiến sự. Những cuộc bạo lực ấy khoét sâu sự thù ghét giữa một bộ phận phong trào chống Pháp với các cộng đồng Công giáo, để lại những tổn thương và nghi kỵ kéo dài trong xã hội Việt Nam. Di sản lịch sử này, cùng với mối quan hệ giữa một số giáo sĩ và chế độ thuộc địa, góp phần giải thích những mâu thuẫn đã tồn tại trong quan hệ giữa Công giáo và phong trào dân tộc một thời gian dài trước khi đối đầu với phong trào cộng sản phát triển mạnh trong thế kỷ 20.

2. Công giáo trong quá trình thiết lập chế độ mới sau năm 1954

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chủ trương vận động sự tham gia của giới Công giáo vào công cuộc xây dựng và bảo vệ nền độc lập dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh mời giám mục Lê Hữu Từ tại Phát Diệm làm cố vấn tối cao, đồng thời bổ nhiệm Nguyễn Mạnh Hà, một trí thức Công giáo, giữ chức bộ trưởng Bộ Kinh tế quốc dân trong chính phủ lâm thời. Một nhân vật đáng chú ý khác là Ngô Tử Hạ, nhà hoạt động xã hội và nhân sĩ Công giáo, người đã chủ tọa phiên họp đầu tiên của Quốc hội khóa I ngày 2 tháng 3 năm 1946. Linh mục Phạm Bá Trực cũng tham gia Quốc hội và sau đó giữ chức phó trưởng ban Ban thường trực Quốc hội. Sự hiện diện của những nhân vật Công giáo trong các cơ quan nhà nước cho thấy chủ trương đoàn kết dân tộc của chủ tịch Hồ Chí Minh đã có những biểu hiện cụ thể trong tổ chức chính trị những năm đầu sau độc lập. Đồng thời, sự tham gia ấy cũng phản ánh tinh thần dân tộc của một bộ phận giới Công giáo, những người xem việc bảo vệ nền độc lập và tham gia xây dựng đất nước là trách nhiệm công dân, bất kể những khác biệt về tín ngưỡng và quan điểm chính trị.

Tuy nhiên, quan hệ hợp tác ban đầu không loại bỏ được những bất đồng về ý thức hệ và tổ chức xã hội giữa giới lãnh đạo cộng sản với hàng giáo phẩm Công giáo. Từ cuối thập niên 1940, những xung đột liên quan đến hoạt động của các lực lượng vũ trang, quyền tự chủ của các giáo phận và việc chính quyền cách mạng bắt giữ một số nhân vật Công giáo đã làm quan hệ giữa hai bên trở nên phức tạp. Sau năm 1950, khi Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tăng cường quan hệ với các nước trong khối cộng sản và cuộc chiến tranh Đông Dương bước vào giai đoạn quyết liệt, những khác biệt ấy càng trở nên sâu sắc. Tại Phát Diệm và Bùi Chu, các lực lượng tự vệ Công giáo tìm cách duy trì sự tự chủ trước cả Việt Minh lẫn quân đội Pháp, nhưng đến năm 1951 đã phải chấp nhận sự kiểm soát quân sự và hành chính của phía Pháp. Trong khi đó, những người Công giáo khác vẫn tiếp tục tham gia kháng chiến dưới sự lãnh đạo của Việt Minh. Từ năm 1953, việc triển khai cải cách ruộng đất và những chính sách cải tạo xã hội theo quan điểm Marx-Lenin tiếp tục làm gia tăng lo ngại trong một bộ phận hàng giáo phẩm. Sự phân hóa ấy cho thấy giới Công giáo Việt Nam không có một lập trường chính trị thống nhất. Quan hệ giữa giáo hội và nhà nước cộng sản vì thế chịu ảnh hưởng sâu sắc của hoàn cảnh chiến tranh, những bất đồng về quan niệm tổ chức xã hội và sự thay đổi trong chính sách của cả hai bên. Những yếu tố ấy cũng giải thích sự phân hóa về lập trường chính trị trong giới Công giáo Việt Nam, vốn không thể bị đồng nhất với một khuynh hướng chống cộng sản.

Những năm 1950 đến 1952 đánh dấu sự thất bại của một khuynh hướng trong giới Công giáo muốn duy trì khoảng cách với cả Việt Minh lẫn chính phủ Bảo Đại. Những lo ngại về chế độ cộng sản khiến một bộ phận hàng giáo phẩm chuyển sang ủng hộ chính phủ Quốc gia Việt Nam. Ngược lại, đối với đảng Lao động Việt Nam, giáo hội Công giáo bị xem là một tổ chức có cơ cấu lãnh đạo chặt chẽ, quan hệ quốc tế rộng và ảnh hưởng đáng kể tại những vùng dân cư tập trung ở đồng bằng Bắc Bộ. Sự khác biệt về ý thức hệ càng làm gia tăng nghi ngại, bởi giáo hội Công giáo dưới thời Giáo hoàng Piô XII công khai phản đối chủ nghĩa cộng sản. Trong nhận thức của những người lãnh đạo chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, quan hệ giữa các giáo phận với Vatican có thể tạo điều kiện cho ảnh hưởng chính trị từ bên ngoài.

Hiệp định Genève năm 1954 khiến những mâu thuẫn ấy bước sang một giai đoạn mới. Theo nghiên cứu của sử gia Trần Thị Liên dựa trên văn khố ngoại giao Ba Lan, khoảng 78% số người di cư từ Bắc vào Nam trong thời kỳ 1954 đến 1955 là người Công giáo. Đến cuối năm 1955, miền Bắc chỉ còn khoảng 456.720 giáo dân và 375 giáo sĩ, tương ứng với 40% giáo dân và 37% giáo sĩ trước cuộc di cư, theo số liệu được bà sử dụng. Những con số ấy cho thấy mức độ biến động nghiêm trọng của cộng đồng Công giáo miền Bắc sau khi đất nước bị chia cắt. Cuộc di cư xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có tâm lý lo sợ trước chính sách của nhà nước cộng sản, hoạt động tuyên truyền của phía Pháp và Mỹ, tình trạng thiếu lương thực, thất nghiệp cùng những bất ổn trong cải cách ruộng đất. Đáng chú ý, trong báo cáo năm 1955, đại sứ Ba Lan Tomasz Pietka còn phê phán thái độ bè phái của một số cán bộ cộng sản ở cấp cơ sở, những người đã sử dụng các biện pháp hành chính cứng rắn, kể cả bác đơn xin di cư mà không giải thích. Nhận xét này cho thấy ngay trong đánh giá của đại diện một quốc gia đồng minh với Hà Nội, cách ứng xử của chính quyền địa phương cũng góp phần làm gia tăng sự bất mãn và thúc đẩy người dân rời miền Bắc.

Với Hà Nội, cuộc di cư gây ra những khó khăn cả về xã hội lẫn chính trị. Chính quyền đang thực hiện nhiệm vụ xây dựng miền Bắc theo mô hình xã hội chủ nghĩa, đồng thời theo đuổi mục tiêu thống nhất đất nước bằng cuộc tổng tuyển cử dự kiến vào năm 1956. Việc hàng trăm nghìn người, đặc biệt là người Công giáo, rời miền Bắc gây bất lợi cho hình ảnh của chế độ và đặt ra câu hỏi về khả năng tập hợp dân chúng. Trong hoàn cảnh ấy, chính sách đối với Công giáo phải giải quyết hai yêu cầu có quan hệ chặt chẽ. Nhà nước cần tranh thủ sự hợp tác của giáo dân, nhưng đồng thời muốn hạn chế ảnh hưởng của một tổ chức tôn giáo có cơ cấu điều hành độc lập và duy trì quan hệ với Vatican. Mâu thuẫn giữa hai yêu cầu này ảnh hưởng trực tiếp đến chính sách Công giáo của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong những thập niên tiếp theo.

3. Tự do tín ngưỡng trong pháp luật và thực tế quản lý

Ngày 14 tháng 6 năm 1955, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành Sắc lệnh 234/SL về bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng. Văn bản khẳng định quyền theo hoặc không theo tôn giáo, quyền thờ cúng và quyền hoạt động của các tổ chức tôn giáo. Điều 5 của sắc lệnh thừa nhận quyền mở trường đào tạo người chuyên hoạt động tôn giáo. Điều 6 quy định các cơ sở thờ tự và trường giáo lý được pháp luật bảo hộ. Đặc biệt, điều 13 xác nhận chính quyền không can thiệp vào nội bộ các tôn giáo, đồng thời thừa nhận quan hệ giữa Giáo hội Công giáo Việt Nam với Tòa Thánh là vấn đề nội bộ của Công giáo. Đến năm 1959, điều 26 của hiến pháp tiếp tục bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, theo hoặc không theo một tôn giáo nào. Xét trên văn bản, những quy định này cho thấy nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã xác lập một cơ sở pháp lý tương đối rộng mở cho hoạt động tôn giáo, kể cả trong quan hệ giữa Công giáo Việt Nam và cơ quan lãnh đạo Giáo hội tại Roma.

Tuy nhiên, Sắc lệnh 234/SL cũng chứa đựng những quy định gián tiếp cho phép chính quyền can thiệp sâu vào các hoạt động xã hội của tổ chức tôn giáo. Điều 8 yêu cầu những tổ chức kinh tế, văn hóa và xã hội của các tôn giáo phải xin phép chính quyền và được chuẩn y chương trình, điều lệ trước khi hoạt động. Điều 10 quy định khi thực hiện cải cách ruộng đất, nhà nước có thể trưng thu hoặc trưng mua ruộng đất của các tổ chức tôn giáo, chỉ để lại một phần phục vụ thờ cúng và sinh sống của người tu hành. Diện tích được giữ lại phải do nông dân địa phương bình nghị và chính quyền cấp tỉnh chuẩn y. Điều 7 quy định việc xử lý những hành vi bị xem là lợi dụng tôn giáo để phá hoại hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ hoặc gây chia rẽ đoàn kết. Những quy định này có mục đích quản lý, được nhà nước công bố, nhưng cách diễn đạt chung chung cũng trao cho cơ quan hành chính thẩm quyền đánh giá nhiều hoạt động tôn giáo theo những tiêu chí chính trị.

Vấn đề pháp lý đáng chú ý trong chính sách tôn giáo của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là sự thiếu phân định rõ ràng giữa thẩm quyền quản lý của nhà nước và quyền tự chủ trong các hoạt động nội bộ của giáo hội. Sắc lệnh 234/SL năm 1955 thừa nhận quyền tổ chức sinh hoạt tôn giáo, đào tạo giáo sĩ và duy trì các cơ sở phục vụ đời sống tín ngưỡng. Tuy nhiên, những hoạt động ấy có quan hệ mật thiết với nhiều lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý hành chính. Một chủng viện đào tạo linh mục đồng thời là cơ sở giáo dục, nhưng chương trình thần học và việc tuyển chọn người tu học phải tuân theo những quy định của giáo hội Công giáo. Một tổ chức bác ái thực hiện các hoạt động xã hội, nhưng mục đích và phương thức tổ chức còn gắn với sứ mệnh tôn giáo. Tương tự, đất đai và tài sản của giáo xứ chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự, đồng thời là những điều kiện vật chất bảo đảm cho hoạt động mục vụ và sinh hoạt tín ngưỡng. Nhà nước có thẩm quyền quản lý giáo dục, đất đai và các hoạt động xã hội theo pháp luật, nhưng thẩm quyền ấy không mặc nhiên bao gồm quyền quyết định các vấn đề thuộc tổ chức nội bộ và giáo luật. Khi việc mở trường, đào tạo linh mục, sử dụng tài sản hoặc duy trì các cơ sở tôn giáo phụ thuộc vào sự chấp thuận của cơ quan hành chính, khả năng thực hiện quyền tự chủ của giáo hội bị giới hạn đáng kể. Điều đáng nói là Sắc lệnh 234/SL không thiết lập được một cơ chế pháp lý rõ ràng để giải quyết những tranh chấp về thẩm quyền giữa nhà nước và tổ chức tôn giáo. Trong hoàn cảnh ấy, cơ quan hành chính có điều kiện mở rộng phạm vi can thiệp, kể cả đối với những hoạt động mà giáo hội xác định thuộc quyền quản trị của mình.

Một vấn đề sâu xa hơn nằm ở quan niệm của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về vị trí của tôn giáo trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa. Trong cơ chế do đảng Lao động Việt Nam lãnh đạo, các tổ chức xã hội được vận động tham gia vào những mục tiêu chính trị chung và chịu sự quản lý của bộ máy nhà nước. Trong khi đó, Giáo hội Công giáo có hệ thống giáo phẩm, giáo luật và cơ cấu điều hành được thiết lập theo những nguyên tắc độc lập với các thiết chế chính trị quốc gia. Mối quan hệ với Tòa Thánh càng khiến giới lãnh đạo cộng sản nhìn nhận giáo hội Công giáo như một tổ chức có khả năng duy trì ảnh hưởng xã hội ngoài phạm vi kiểm soát trực tiếp của nhà nước. Từ nhận thức ấy, những hoạt động thuộc đời sống tôn giáo thường bị đánh giá theo tiêu chí an ninh và lập trường chính trị. Những khái niệm như bảo vệ trật tự xã hội, củng cố đoàn kết dân tộc và ngăn chặn việc lợi dụng tôn giáo có thể trở thành căn cứ cho các biện pháp can thiệp hành chính khi thiếu những quy định minh bạch về giới hạn thẩm quyền và cơ chế giải quyết khiếu nại. Chính sách đối với Công giáo vì vậy thể hiện hai phương diện song hành, vừa vận động giáo dân tham gia các phong trào chính trị xã hội, vừa tìm cách tác động đến cơ cấu lãnh đạo và hoạt động của hàng giáo phẩm. Việc thành lập Ủy ban Liên lạc Công giáo năm 1955, những tranh chấp về thẩm quyền điều hành và các biện pháp giám sát của cơ quan an ninh trong những năm tiếp theo cho thấy phương thức mà chính quyền Hà Nội đã sử dụng để thực hiện chủ trương ấy.

4. Chính sách vận động Công giáo và sự can thiệp vào cơ cấu đại diện

Ngay từ những tháng đầu sau khi tiếp quản Hà Nội, đảng Lao động Việt Nam đã triển khai một chính sách vận động Công giáo có tổ chức. Từ ngày 8 đến ngày 11 tháng 3 năm 1955, đại hội đại biểu những người Công giáo Việt Nam “yêu tổ quốc, yêu hòa bình” được tổ chức tại Hà Nội, với 191 đại biểu, trong đó có 46 linh mục. Đại hội thành lập Ủy ban Liên lạc những người Công giáo “yêu tổ quốc, yêu hòa bình”, do linh mục Vũ Xuân Kỷ làm chủ tịch. Theo những tài liệu của tổ chức kế thừa hiện nay, mục tiêu của ủy ban này là tập hợp giáo sĩ, giáo dân yêu nước, vận động tín hữu tham gia xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa và thực hiện các chính sách của nhà nước. Xét về sinh hoạt công dân, việc người Công giáo tham gia một tổ chức có mục tiêu xã hội hoặc chính trị là điều bình thường. Tuy nhiên, quan hệ giữa tổ chức này với hàng giáo phẩm lập tức trở thành một vấn đề gây tranh cãi.

Ngày 12 tháng 3 năm 1955, tổng giám mục John Dooley, khâm sứ Tòa Thánh tại Đông Dương, cùng các giám mục miền Bắc gửi thư phản đối Ủy ban Liên lạc Công giáo, cho rằng sự xuất hiện của tổ chức này đe dọa sự thống nhất của Giáo hội Công giáo Việt Nam. Phản ứng của hàng giáo phẩm bắt nguồn từ những bất đồng về thẩm quyền đại diện và điều hành giáo hội. Theo giáo luật Công giáo, việc quản trị giáo phận thuộc thẩm quyền của giám mục trong sự hiệp thông với Tòa Thánh. Trong khi đó, Ủy ban Liên lạc được thành lập với sự hậu thuẫn của chính quyền, có nhiệm vụ vận động giáo dân tham gia các phong trào chính trị và thực hiện chính sách của nhà nước. Về nguyên tắc, một tổ chức xã hội có thể đại diện cho những thành viên tham gia, nhưng không có thẩm quyền thay thế hàng giáo phẩm trong các vấn đề thuộc đời sống tôn giáo. Điều khiến các giám mục lo ngại là sự hình thành một cơ cấu đại diện Công giáo song song, chịu ảnh hưởng của nhà nước và có khả năng can thiệp vào những quyết định thuộc thẩm quyền của giáo hội. Mâu thuẫn này phản ánh một vấn đề sâu xa hơn trong quan hệ giữa Công giáo và chính quyền Hà Nội, đó là chủ trương mở rộng sự kiểm soát của nhà nước đối với một tổ chức tôn giáo có hệ thống quản trị và giáo luật độc lập với các thiết chế chính trị.

Hồ sơ ngoại giao Ba Lan cung cấp những chứng cứ cụ thể về mục tiêu và phương thức thực hiện chính sách vận động Công giáo của chính quyền Hà Nội. Theo đề nghị của phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, một phái đoàn Công giáo Ba Lan gồm 2 linh mục thuộc hội Pax, tổ chức chủ trương hợp tác với chế độ cộng sản tại Ba Lan, và 1 biên tập viên đã đến miền Bắc, làm việc từ ngày 13 tháng 4 đến ngày 30 tháng 5 năm 1955. Phái đoàn được giao 3 nhiệm vụ, gồm hạn chế làn sóng di cư của giáo dân vào Nam, hỗ trợ Ủy ban Liên lạc Công giáo củng cố ảnh hưởng, và tư vấn cho chính quyền về chính sách tôn giáo. Hoạt động này còn gắn với mục tiêu chính trị của Hà Nội trước cuộc tổng tuyển cử thống nhất đất nước dự kiến tổ chức năm 1956. Trong thời gian lưu trú, các thành viên phái đoàn đã phát biểu tại ít nhất 16 cuộc mít tinh, tiếp xúc với hàng giáo phẩm tại nhiều giáo phận và tìm cách thuyết phục người Công giáo chấp nhận khả năng chung sống với chế độ cộng sản. Tuy nhiên, những nỗ lực ấy không đem lại kết quả đáng kể. Các báo cáo của phái đoàn thừa nhận rằng Ủy ban Liên lạc Công giáo thiếu sự đoàn kết nội bộ, có ảnh hưởng hạn chế đối với những thành phần lãnh đạo có uy tín trong giáo hội và không đủ khả năng thực hiện vai trò mà chính quyền kỳ vọng. Ngay cả nỗ lực vận động các giám mục hợp tác với ủy ban cũng vấp phải sự phản đối mạnh mẽ. Thất bại này cho thấy những bất cập trong chính sách vận động và kiểm soát Công giáo của chính quyền Hà Nội. Việc thành lập và hậu thuẫn một tổ chức đại diện không bảo đảm cho tổ chức ấy có được sự thừa nhận của hàng giáo phẩm và cộng đồng tín hữu, đặc biệt khi tổ chức đó bị nhìn nhận như một phương tiện để nhà nước mở rộng ảnh hưởng đối với hoạt động nội bộ của giáo hội.

Một chi tiết đáng chú ý là vào khoảng giữa tháng 4 năm 1955, cuộc gặp giữa phó thủ tướng Phạm Văn Đồng (khi ấy chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn kiêm nhiệm chức thủ tướng) và giám mục Trịnh Như Khuê được thu xếp nhờ vai trò trung gian của trí thức Công giáo Nguyễn Mạnh Hà, với sự hỗ trợ của linh mục Phạm Hân Quynh, thư ký Tòa Giám mục Hà Nội. Trong khi phái đoàn Ba Lan không thực hiện được vai trò trung gian như dự kiến, Nguyễn Mạnh Hà đã sử dụng mối quan hệ với cả hai phía để thúc đẩy cuộc tiếp xúc trực tiếp giữa chính quyền và hàng giáo phẩm. Sự kiện này cho thấy khả năng đối thoại giữa hai bên vẫn tồn tại, mặc dù chính sách vận động Công giáo thông qua một tổ chức do nhà nước hậu thuẫn đã gặp nhiều trở ngại. Về phía chính quyền Hà Nội, mục tiêu là tìm kiếm những đối tác Công giáo sẵn sàng hợp tác với các kế hoạch chính trị của chế độ. Trong khi đó, hàng giáo phẩm muốn bảo vệ thẩm quyền điều hành giáo hội theo những nguyên tắc của giáo luật. Sự khác biệt về mục tiêu trở thành nguyên nhân của những xung đột khi chính quyền tìm cách can thiệp vào các quyết định liên quan đến nhân sự, giáo dục và tổ chức tôn giáo.

5. Biến cố Quỳnh Lưu năm 1956 và sự can thiệp của quân đội

Biến cố Quỳnh Lưu tại Nghệ An tháng 11 năm 1956 là một trong những cuộc xung đột nghiêm trọng nhất giữa chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và cộng đồng Công giáo miền Bắc trong hai năm đầu sau Hiệp định Genève. Sự kiện xảy ra vào thời điểm chế độ đang phải đối diện với những hậu quả nặng nề của cải cách ruộng đất, khi nhiều sai phạm trong việc phân loại thành phần giai cấp, tịch thu tài sản, đấu tố và xử lý những người bị quy là địa chủ đã gây bất bình tại nhiều địa phương. Mùa thu năm 1956, ban lãnh đạo đảng Lao động Việt Nam đã công khai thừa nhận những sai lầm trong cải cách ruộng đất và triển khai chủ trương sửa sai. Ngày 29 tháng 10, đại tướng Võ Nguyên Giáp thay mặt lãnh đạo đảng phát biểu tại Hà Nội, thừa nhận những sai phạm nghiêm trọng trong quá trình thực hiện chính sách. Tuy nhiên, việc thừa nhận trách nhiệm ở cấp trung ương không lập tức giải quyết được tình trạng bất ổn tại nông thôn. Ở Quỳnh Lưu, những bất bình về kinh tế và chính sách ruộng đất còn gắn với các cáo buộc phân biệt đối xử về tôn giáo, sự nghi ngại của cán bộ đối với những người có ảnh hưởng trong giáo xứ và nguyện vọng di cư vào Nam của một bộ phận giáo dân. Những mâu thuẫn ấy đã tích tụ từ năm 1955, trước khi bùng phát thành các cuộc đụng độ có tổ chức.

Một yếu tố trực tiếp thúc đẩy cuộc phản kháng là việc chính quyền địa phương từ chối nhiều đơn xin di cư vào Nam sau khi thời hạn 300 ngày được quy định trong Hiệp định Genève kết thúc. Đối với những gia đình Công giáo có nguyện vọng di cư, việc bị ngăn cản càng làm gia tăng sự bất mãn vốn đã tích tụ từ những sai phạm trong cải cách ruộng đất. Tình trạng này được phản ánh trong hồ sơ của Ủy hội quốc tế giám sát và kiểm soát đình chiến tại Việt Nam (International Commission for Supervision and Control in Vietnam -ICSC), cơ quan được thành lập theo các thỏa thuận Genève năm 1954 với sự tham gia của 3 quốc gia là Ấn Độ, Canada và Ba Lan. Hồ sơ của ủy hội ghi nhận 985 đơn khiếu nại liên quan đến việc người dân Quỳnh Lưu không được phép di cư vào Nam. Con số này cho thấy mức độ bất bình của người dân trước những biện pháp hạn chế quyền di chuyển nơi cư trú. Về phương diện pháp lý, thời hạn tự do di cư theo thỏa thuận đình chiến đã kết thúc từ năm 1955, thế nên những yêu cầu phát sinh sau thời điểm ấy không còn được giải quyết theo cơ chế quy định trong Hiệp định Genève. Tuy nhiên, việc chấm dứt thời hạn này không loại trừ trách nhiệm của cơ quan hành chính trong việc tiếp nhận khiếu nại, giải thích căn cứ từ chối và bảo đảm tính hợp pháp của những biện pháp được áp dụng đối với người dân. Cách giải quyết của chính quyền địa phương, kết hợp với những hậu quả của cải cách ruộng đất, đã làm gia tăng sự bất mãn trong cộng đồng Công giáo và góp phần dẫn đến cuộc đối đầu nghiêm trọng tại Quỳnh Lưu vào tháng 11 năm 1956.

Ngày 9 tháng 11 năm 1956, một nhóm dân làng tập hợp tại Cầu Giát để trình đơn khiếu nại cho các đại diện Canada thuộc Ủy hội quốc tế giám sát và kiểm soát. Khi lực lượng dân quân địa phương tìm cách giải tán đám đông, xô xát xảy ra và tình hình nhanh chóng trở nên nghiêm trọng. Những nỗ lực hòa giải sau đó không đạt kết quả. Một số đoàn cán bộ được cử đến thương lượng nhưng bị từ chối tiếp xúc, trong khi một nhóm cán bộ cấp tỉnh bị những người phản kháng giữ lại. Đến ngày 12 và 13 tháng 11, các cuộc tập hợp tiếp tục diễn ra với quy mô lớn hơn. Tư liệu ngoại giao Ba Lan ghi nhận những đám đông gồm vài trăm người, trong khi các nghiên cứu khác ước tính số người tham gia tại một số thời điểm lên đến hàng nghìn, chủ yếu là giáo dân thuộc các xã Quỳnh Yên, Quỳnh Thanh, Quỳnh Bá và Quỳnh Lâm. Người biểu tình yêu cầu được di cư vào Nam, phản đối cải cách ruộng đất và sử dụng những khẩu hiệu chống cộng sản, phản đối Liên Xô và Trung Quốc. Một số người mang theo nông cụ, gậy gộc và cả những vũ khí lấy được trong các cuộc xô xát trước đó. Như vậy, cuộc phản kháng đã chuyển từ những yêu cầu dân sự sang hành động đối đầu với cơ quan nhà nước, trong đó xuất hiện cả hành vi bạo lực và việc khống chế cán bộ.

Trước diễn biến ấy, chính quyền Hà Nội quyết định sử dụng quân đội để khôi phục trật tự. Ngày 13 tháng 11, một đám đông tiến về khu vực cơ quan hành chính huyện và bị các đơn vị quân đội (a) chặn lại. Cuộc đối đầu dẫn đến giao tranh và thương vong cho cả hai phía. Ngày hôm sau, quân đội tiến vào Quỳnh Yên, nơi được xem là một địa bàn tập trung của những người phản kháng, bắt giữ các nhân vật bị xác định là cầm đầu và giải thoát những cán bộ đang bị giữ. Chính quyền tuyên bố tình hình được ổn định vào ngày 21 tháng 11, nhưng các đơn vị quân đội vẫn tiếp tục hiện diện trong khu vực cho đến cuối tháng 2 năm 1957 mới được thay thế bằng lực lượng dân quân địa phương.

Phản ứng của hai chính quyền Việt Nam trước biến cố Quỳnh Lưu cũng phản ánh hoàn cảnh đối đầu chính trị sau Hiệp định Genève. Phía Hà Nội mô tả cuộc phản kháng như một vụ gây rối do những phần tử bị xem là phản động kích động, lợi dụng sai lầm trong cải cách ruộng đất để chống chế độ. Ngược lại, chính quyền Ngô Đình Diệm tại miền Nam coi đây là một cuộc nổi dậy của nhân dân chống sự đàn áp của nhà nước cộng sản. Ngày 29 tháng 11 năm 1956, tổng thống Ngô Đình Diệm ra tuyên bố về sự kiện Quỳnh Lưu, liên hệ cuộc phản kháng tại Nghệ An với cuộc nổi dậy ở Hungary vừa bị quân đội Liên Xô trấn áp. Sự so sánh này có ý nghĩa tuyên truyền rõ rệt trong bối cảnh chiến tranh lạnh. Tuy nhiên, những yếu tố dẫn đến cuộc xung đột tại Quỳnh Lưu đã xuất hiện trước các biến động ở Đông Âu. Việc sử dụng biến cố cho các mục tiêu chính trị của cả hai phía khiến những thông tin về quy mô, nguyên nhân và hậu quả bị diễn giải theo những quan điểm đối lập.

Từ phương diện chính sách, biến cố Quỳnh Lưu bộc lộ một mâu thuẫn nghiêm trọng trong cách chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xử lý những bất bình của cộng đồng Công giáo. Khi cải cách ruộng đất được triển khai, các cán bộ địa phương không chỉ thực hiện nhiệm vụ phân phối lại ruộng đất và cải tổ quan hệ sở hữu mà còn tham gia quá trình thay đổi cơ cấu lãnh đạo tại nông thôn. Trong một số cộng đồng Công giáo, những người có uy tín trong giáo xứ bị quy kết là phần tử phản động hoặc có hành vi phá hoại. Điều đó khiến những tranh chấp về kinh tế và hành chính mang thêm nội dung chính trị, bởi thái độ bất đồng với chính sách có thể bị diễn giải thành sự chống đối chế độ. Sự hiện diện của các tổ chức Công giáo với khả năng tập hợp đông người càng làm nhà chức trách lo ngại trước những hoạt động phản kháng. Tuy nhiên, việc một cộng đồng có cơ cấu tổ chức chặt chẽ không chứng minh rằng mọi hoạt động tập thể đều xuất phát từ một kế hoạch chống nhà nước. Đối với Quỳnh Lưu, các yêu cầu về ruộng đất, sinh kế và di cư có những nguyên nhân thực tế, trong khi sự tham gia của các nhân vật có lập trường chống cộng sản cũng là một yếu tố của cuộc xung đột. Cả hai phương diện đều hiện diện trong những nguồn tư liệu hiện có. Chính quyền có trách nhiệm xử lý các hành vi bạo lực và bảo vệ an toàn cho cán bộ, nhưng biện pháp quân sự được sử dụng không tương xứng với tính chất của tình hình. Việc sử dụng quân đội để đối phó với một cuộc phản kháng có nguồn gốc từ những sai phạm hành chính và chính sách xã hội cho thấy cơ chế giải quyết bất đồng tại địa phương đã không còn khả năng ngăn chặn khủng hoảng.

Hậu quả của biến cố Quỳnh Lưu còn kéo dài trong quan hệ giữa chính quyền với các cộng đồng Công giáo tại địa phương. Trong nghiên cứu Heroes and Revolution in Vietnam, sử gia Benoît de Tréglodé ghi nhận rằng sau những cuộc xung đột năm 1956, chính quyền thực hiện việc điều chỉnh tổ chức hành chính tại một số khu vực có đông giáo dân. Đến năm 1958, nhiều xóm Công giáo được sáp nhập vào các đơn vị hành chính có thành phần dân cư ngoài Công giáo, trong khi Quỳnh Thanh vẫn là một trong những địa bàn tập trung giáo dân đáng kể. Những thay đổi ấy có tác dụng phân tán các cộng đồng Công giáo và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động quản lý của chính quyền. Việc tổ chức lại các đơn vị hành chính tại Quỳnh Lưu sau cuộc xung đột cho thấy chính quyền đã áp dụng những biện pháp quản lý có ảnh hưởng lâu dài đến cơ cấu cộng đồng Công giáo địa phương. Điều đáng nói là trước đó, ngày 22 tháng 11 năm 1956, đài phát thanh của Hà Nội đã công bố sự thừa nhận của chính quyền về những sai phạm trong cải cách ruộng đất, bao gồm cả việc xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, đồng thời xác nhận những yêu cầu sửa chữa của giáo dân là có căn cứ. Sự thừa nhận này cho thấy nhà nước ý thức được trách nhiệm đối với những bất bình đã dẫn đến cuộc phản kháng. Tuy nhiên, việc sửa chữa sai phạm trong chính sách ruộng đất và tôn giáo không giải quyết được những vấn đề phát sinh từ cuộc trấn áp quân sự. Căn cứ điều động quân đội, mức độ sử dụng vũ lực, số người thương vong và việc bắt giữ những người tham gia phản kháng vẫn là những vấn đề đòi hỏi sự giải thích từ phía nhà chức trách. Những hậu quả ấy cho thấy trách nhiệm của nhà nước trong biến cố Quỳnh Lưu không thể chỉ được đánh giá bằng những biện pháp sửa sai được công bố sau cuộc xung đột.

Theo tôi, biến cố Quỳnh Lưu năm 1956 cho thấy hậu quả của việc chính quyền xử lý những bất bình xã hội bằng biện pháp an ninh trong một cộng đồng vốn đã tồn tại nhiều nghi kỵ về tôn giáo và chính trị. Những sai phạm trong cải cách ruộng đất, việc từ chối nguyện vọng di cư và cách ứng xử của cán bộ địa phương đã làm gia tăng sự bất mãn của giáo dân. Khi những yêu cầu dân sự bị nhìn nhận như biểu hiện chống đối chế độ, triển vọng thương thuyết bị thu hẹp, trong khi những hành vi bạo lực của một bộ phận người phản kháng càng khiến tình hình trở nên nghiêm trọng. Quyết định điều động quân đội, những cuộc đụng độ gây thương vong và các vụ bắt giữ sau đó đánh dấu sự chuyển biến từ tranh chấp hành chính sang đối đầu quân sự. Trong diễn biến ấy, trách nhiệm của những người tham gia bạo lực và trách nhiệm của nhà nước đối với việc sử dụng quân đội trấn áp có tính chất khác nhau. Ngoài những thiệt hại về nhân mạng và các hậu quả trực tiếp của cuộc xung đột, sự kiện này còn làm gia tăng tâm lý nghi kỵ của một bộ phận giáo dân đối với chính quyền Hà Nội, ảnh hưởng lâu dài đến quan hệ giữa nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và cộng đồng Công giáo miền Bắc.

6. Kiểm soát hoạt động đào tạo, nhân sự và quan hệ với Vatican

Sau Hiệp định Genève năm 1954, việc đào tạo và truyền chức linh mục tại miền Bắc trở thành một trong những vấn đề gây xung đột nghiêm trọng giữa giáo hội Công giáo và chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tại Hà Nội, giám mục Trịnh Như Khuê thành lập Tiểu Chủng viện Thánh Gioan năm 1955, tiếp nhận khoảng 180 chủng sinh, đồng thời duy trì một lớp đào tạo triết học và thần học tại trường Dũng Lạc dưới sự phụ trách của linh mục Nguyễn Văn Vinh. Tuy nhiên, đến năm 1960, cả hai cơ sở đều ngừng hoạt động. Theo tư liệu lịch sử của tổng giáo phận Hà Nội, việc đóng cửa Tiểu Chủng viện Thánh Gioan xuất phát từ bất đồng giữa ban giám đốc với nhà chức trách về yêu cầu đưa giáo viên do nhà nước chỉ định vào giảng dạy học thuyết Marx-Lenin. Phía chủng viện từ chối vì cho rằng chương trình giáo dục chính trị ấy trái với mục đích đào tạo linh mục. Tranh chấp này phản ánh sự can thiệp trực tiếp của chính quyền vào một hoạt động thuộc thẩm quyền của hàng giáo phẩm, trong khi Sắc lệnh 234/SL năm 1955 đã thừa nhận quyền mở trường đào tạo người chuyên hoạt động tôn giáo.

Hậu quả của việc đóng cửa chủng viện không dừng lại ở sự gián đoạn một chương trình giáo dục. Từ năm 1960 đến năm 1973, miền Bắc không có chủng viện nào được phép hoạt động chính thức. Theo lịch sử Đại Chủng viện Thánh Giuse Hà Nội, nhiều chủng sinh phải trở về gia đình, lao động kiếm sống và tiếp tục học thần học một cách bí mật. Những người còn giữ ý định trở thành linh mục tìm đến các giáo sĩ để học theo nhóm nhỏ, thường chỉ năm hoặc sáu người, có nhóm khoảng mười người, mỗi tuần hai buổi. Sách vở phải cất giấu, các cuộc gặp được tổ chức kín đáo nhằm tránh sự theo dõi của cơ quan an ninh. Khi nhiều linh mục phụ trách đào tạo bị bắt giữ hoặc quản chế, việc học càng trở nên khó khăn. Tại giáo phận Hà Nội, số linh mục giảm từ khoảng 55 người năm 1954 xuống còn 25 người vào năm 1973. Trong gần hai thập niên, giáo phận hầu như không bổ sung được nhân sự mới, trong khi các linh mục cao tuổi lần lượt qua đời. Nhiều giáo xứ vì thế phải sinh hoạt trong tình trạng thiếu người phụ trách mục vụ. Những tư liệu ấy cho thấy sự can thiệp của nhà nước đã ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động của giáo hội Công giáo miền Bắc.

Trường hợp Bùi Chu còn cho thấy mức độ căng thẳng nghiêm trọng hơn giữa chính quyền và hàng giáo phẩm. Sau cuộc di cư năm 1954, giáo phận này chỉ còn khoảng 35 linh mục, phần lớn đã cao tuổi, trong khi hơn 100.000 giáo dân cùng nhiều giáo sĩ, tu sĩ và chủng sinh đã vào Nam. Linh mục Phạm Năng Tĩnh, người được giao điều hành giáo phận, thành lập Chủng viện Mẫu Tâm vào tháng 9 năm 1955 để đào tạo nhân sự. Khi được Tòa Thánh bổ nhiệm làm giám mục, ông cũng phải chịu chức trong hoàn cảnh bí mật vì không được nhà nước công nhận. Theo các tư liệu Công giáo, tối ngày 10 tháng 11 năm 1960, ông đạp xe từ Bùi Chu sang Thái Bình và được giám mục Đinh Đức Trụ tấn phong trong một nhà nguyện nhỏ, với sự hiện diện của 4 người. Chưa đầy ba tuần sau, ngày 27 tháng 11, ông truyền chức cho 4 linh mục nhằm bổ sung nhân sự phục vụ các giáo xứ. Những cuộc tấn phong bí mật ấy phản ánh tình trạng quan hệ giữa việc bổ nhiệm giáo phẩm theo giáo luật với sự công nhận của nhà nước đã trở nên đặc biệt căng thẳng.

Ngày 8 tháng 12 năm 1963, giám mục Phạm Năng Tĩnh tiếp tục truyền chức cho 29 linh mục tại đền thánh Phú Nhai, bất chấp việc không được chính quyền chấp thuận. Theo hồi ký của giám mục Lê Đắc Trọng, được dẫn lại trong một khảo cứu về lịch sử giáo phận Bùi Chu, năm 1963 nhà chức trách đã áp dụng những biện pháp ngăn cản việc truyền chức, trong khi các yêu cầu xin phép không được chấp thuận. Linh mục Phạm Năng Tĩnh quyết định tổ chức lễ truyền chức cho những chủng sinh đang được linh mục Lương Huy Hân đào tạo. Sự kiện được một nguồn tư liệu Công giáo mô tả là cuộc truyền chức “nửa chui, nửa công khai”, bởi nghi lễ diễn ra tại một cơ sở tôn giáo lớn nhưng không có sự đồng ý của nhà nước. Theo lời kể được ghi nhận trong cùng nguồn, sau lễ truyền chức, linh mục Lương Huy Hân và một số tân linh mục bị bắt giam. Những chi tiết về nguyên nhân bắt giữ và số người bị giam hiện vẫn chủ yếu dựa trên lời chứng của phía Công giáo.

Hậu quả còn lan sang các giáo phận khác. Trong cuộc phỏng vấn do Đài Á Châu Tự Do RFA thực hiện năm 2010, linh mục Chu Quang Tòng, một cựu chủng sinh miền Bắc, thuật lại rằng sau sự kiện Bùi Chu, nhà chức trách tiến hành bắt giữ nhiều chủng sinh được xem là có khả năng sắp được truyền chức. Ông cho biết bản thân bị chuyển đến trại giam Yên Bái ngày 11 tháng 7 năm 1964, sau đó tiếp tục bị đưa đến nhiều trại khác. Trong lời chứng của ông, những đợt bắt giữ đã khiến nhiều người đang theo đuổi con đường tu học phải trải qua nhiều năm trong các trại giam. Tư liệu lịch sử của tổng giáo phận Hà Nội cũng ghi nhận một số cựu chủng sinh bị đưa đi tập trung cải tạo từ 7 đến 10 năm, có trường hợp kéo dài đến 19 năm. Các lời chứng này chưa được đối chiếu đầy đủ với quyết định bắt giữ và hồ sơ quản lý trại giam, nhưng cho thấy việc truyền chức linh mục đã trở thành một vấn đề bị theo dõi và xử lý bằng biện pháp an ninh.

Nhìn từ những sự kiện ấy, tôi cho rằng chính sách của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đối với hoạt động đào tạo và truyền chức linh mục đã gây ra tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng vấn đề nhân sự của giáo hội Công giáo miền Bắc. Nhà nước không chỉ quản lý việc mở trường, chương trình giảng dạy và tuyển sinh mà còn can thiệp vào hoạt động truyền chức, vốn thuộc thẩm quyền của các giám mục theo giáo luật. Việc một giám mục phải được tấn phong bí mật, một lễ truyền chức cho 29 linh mục diễn ra khi không có sự chấp thuận của chính quyền, và nhiều chủng sinh bị bắt giữ trong những năm sau đó phản ánh thực trạng quan hệ giữa nhà nước với hàng giáo phẩm trong giai đoạn này. Đến năm 1973, sau 13 năm ngừng hoạt động, Đại Chủng viện Thánh Giuse Hà Nội mới được chính quyền cho phép mở cửa trở lại, nhưng chỉ tiếp nhận 9 chủng sinh với 3 giáo sư phụ trách giảng dạy. Trong suốt thời gian ấy, việc đào tạo linh mục bị gián đoạn, trong khi số giáo sĩ cao tuổi qua đời ngày càng nhiều mà không có nhân sự thay thế, khiến nhiều giáo xứ lâm vào tình trạng thiếu linh mục phục vụ. Ngay cả việc mở lại chủng viện cũng phải chờ sự chấp thuận của nhà chức trách, mặc dù đào tạo giáo sĩ là công việc thuộc thẩm quyền của hàng giáo phẩm theo giáo luật Công giáo. Thực tế này cho thấy chính sách kiểm soát của nhà nước đã ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề đối với khả năng duy trì và phát triển hàng ngũ linh mục của giáo hội Công giáo miền Bắc.

Một phương diện khác là quan hệ với Vatican. Năm 1959, tổng giám mục John Dooley, người đại diện Tòa Thánh tại Hà Nội, phải rời miền Bắc. Theo nghiên cứu của Merle Pribbenow dựa trên tài liệu an ninh Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, những giáo sĩ nước ngoài còn ở miền Bắc tiếp tục bị trục xuất và người cuối cùng phải rời đi năm 1960. Việc cơ quan đại diện Tòa Thánh chấm dứt hoạt động tại Hà Nội ảnh hưởng đến khả năng liên lạc thường xuyên giữa hàng giáo phẩm miền Bắc với Roma. Trong khi đó, ngày 24 tháng 11 năm 1960, Giáo hoàng Gioan XXIII thiết lập hàng giáo phẩm Công giáo Việt Nam, nâng Hà Nội lên hàng tổng giáo phận và bổ nhiệm giám mục Trịnh Như Khuê làm tổng giám mục.

Như vậy, giáo hội miền Bắc vẫn duy trì cơ cấu giáo luật và sự hiệp thông với Tòa Thánh, nhưng hoạt động thực tế phải thích nghi với những hạn chế do hoàn cảnh chính trị và các biện pháp quản lý của nhà nước. Đây cũng là điểm khác biệt đáng chú ý giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Trung Quốc. Chính quyền Hà Nội đã xây dựng những tổ chức Công giáo hợp tác với nhà nước và tìm cách hạn chế ảnh hưởng của Vatican, nhưng không thiết lập một giáo hội Công giáo độc lập tách khỏi Tòa Thánh theo mô hình của Trung Quốc.

7. Linh mục Nguyễn Văn Vinh và vấn đề trách nhiệm tư pháp

Trong số những trường hợp xung đột giữa Giáo hội Công giáo và chính quyền Hà Nội sau năm 1954, vụ án linh mục Nguyễn Văn Vinh (tức linh mục Chính Vinh) phản ánh một khía cạnh nghiêm trọng trong chính sách tôn giáo của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đặc biệt là việc sử dụng các biện pháp tư pháp và giam giữ thô bạo đối với những giáo sĩ có bất đồng với nhà chức trách. Sinh năm 1912 tại Hà Nam, Nguyễn Văn Vinh sang Pháp du học năm 1930, được đào tạo về văn chương, triết học và thánh nhạc, đồng thời thụ phong linh mục năm 1940. Sau khi trở về Việt Nam năm 1947, ông tham gia giảng dạy và đảm nhiệm nhiều công việc mục vụ tại Hà Nội. Năm 1954, khi một bộ phận lớn hàng giáo phẩm và giáo dân miền Bắc di cư vào Nam, linh mục Nguyễn Văn Vinh quyết định ở lại miền Bắc và được giám mục Trịnh Như Khuê bổ nhiệm làm tổng đại diện giáo phận Hà Nội. Ông tham gia giúp giám mục điều hành giáo phận và tổ chức các hoạt động giáo dục Công giáo trong hoàn cảnh quan hệ giữa chính quyền với hàng giáo phẩm ngày càng căng thẳng.

Theo bản tiểu sử do tổng giáo phận Hà Nội công bố năm 2012, vụ án bắt nguồn từ một cuộc tranh chấp xảy ra tại Nhà thờ Lớn Hà Nội vào dịp Giáng sinh năm 1958. Một nhóm người được cho là do chính quyền cử đến đã tự ý đưa phương tiện, vật liệu và đèn trang trí vào khuôn viên nhà thờ khi chưa có sự đồng ý của giáo xứ. Linh mục Trịnh Văn Căn, người phụ trách nhà thờ lúc ấy, phản đối nhưng nhóm người này vẫn tiếp tục công việc. Ông cho kéo chuông báo động, khiến nhiều giáo dân tập hợp tại quảng trường. Linh mục Nguyễn Văn Vinh được mời đến giải quyết tranh chấp. Theo lời kể của phía giáo hội, sau khi tranh luận không có kết quả, ông trực tiếp ngăn những người đang leo thang trang trí mặt tiền nhà thờ, sau đó giơ hai cổ tay sát nhau thành hình chiếc còng để phản đối tình trạng tự do tôn giáo mà ông cho rằng đang bị xâm phạm. Cuộc giằng co kéo dài và việc trang trí phải chấm dứt. Sau sự kiện, linh mục Trịnh Văn Căn, linh mục Nguyễn Văn Vinh và một số giáo dân bị cơ quan an ninh thẩm vấn, đưa ra xét xử. Theo tài liệu của tổng giáo phận Hà Nội, Tòa án nhân dân Hà Nội kết án linh mục Trịnh Văn Căn 12 tháng tù treo, còn linh mục Nguyễn Văn Vinh chịu 18 tháng tù giam với những cáo buộc liên quan đến việc tập hợp quần chúng trái phép, gây rối trật tự, xuyên tạc chế độ và gây chia rẽ trong nhân dân.

Từ một cuộc tranh chấp về việc trang trí mặt tiền nhà thờ, sự việc đã trở thành một vụ án hình sự với những cáo buộc mang nội dung chính trị. Đây cũng là khía cạnh khiến vụ án có ý nghĩa đối với lịch sử quan hệ giữa nhà nước và Giáo hội Công giáo miền Bắc. Việc quản lý và tổ chức các hoạt động trong khuôn viên nhà thờ thuộc trách nhiệm của giáo xứ, trong khi cơ quan hành chính thực hiện chức năng bảo đảm trật tự công cộng. Cuộc xung đột năm 1958 phản ánh sự chồng lấn giữa hai phạm vi thẩm quyền ấy. Tuy nhiên, tư liệu hiện được công bố chủ yếu xuất phát từ phía giáo hội và những người chứng kiến, trong khi hồ sơ điều tra, bản cáo trạng và bản án gốc chưa được tiếp cận đầy đủ. Vì vậy, những hành vi cụ thể dẫn đến việc truy tố và căn cứ pháp lý của bản án vẫn còn thiếu chứng cứ để xác định toàn bộ diễn biến. Dẫu vậy, việc sử dụng những cáo buộc liên quan đến chống đối chế độ trong một vụ tranh chấp tại cơ sở tôn giáo cho thấy cách mà chính quyền Hà Nội nhìn nhận sự phản kháng của một bộ phận hàng giáo phẩm là dưới góc độ quy kết an ninh và chính trị.

Hậu quả nghiêm trọng nhất đối với linh mục Nguyễn Văn Vinh xảy ra sau phiên tòa. Theo tư liệu của tổng giáo phận Hà Nội, ông lần lượt bị giam tại Hỏa Lò, Chợ Ngọc, Yên Bái và sau cùng là trại Cổng Trời thuộc tỉnh Hà Giang. Trong thời gian ở trại Yên Bái, ông tiếp tục giải tội cho những giáo dân, chủng sinh và tu sĩ cùng bị giam giữ. Hoạt động mục vụ ấy bị ban quản lý trại giam xem là vi phạm nội quy, khiến ông bị kỷ luật, biệt giam và cùm chân. Tài liệu của giáo hội còn thuật lại rằng một cán bộ từ Hà Nội đến trại Cổng Trời đề nghị trả tự do cho ông với điều kiện hợp tác với linh mục Nguyễn Thế Vịnh, một nhân vật thuộc Ủy ban Liên lạc Công giáo. Linh mục Nguyễn Văn Vinh từ chối đề nghị này. Những chi tiết về điều kiện trả tự do và các hình thức kỷ luật hiện chủ yếu dựa trên lời chứng được phía Công giáo lưu giữ, chưa có hồ sơ hành chính hoặc tài liệu của cơ quan công an để kiểm chứng độc lập.

Linh mục Nguyễn Văn Vinh qua đời tại trại giam Cổng Trời, Hà Giang, ngày 18 tháng 2 năm 1971, sau gần 12 năm bị giam giữ, mặc dù bản án ban đầu được ghi nhận chỉ có thời hạn 18 tháng. Sự giam giữ vô thời hạn ấy là vấn đề nghiêm trọng nhất về phương diện pháp lý trong toàn bộ vụ án. Tại sao một người bị kết án 18 tháng tù lại tiếp tục bị giam giữ cho đến khi qua đời? Trong khoảng thời gian sau khi bản án hết hiệu lực, cơ quan nào đã quyết định duy trì việc giam giữ và căn cứ vào những quy định pháp luật nào? Cho đến nay, những tư liệu được công bố không cung cấp được một quyết định tư pháp mới hoặc văn bản hành chính giải thích việc kéo dài thời gian giam giữ ông. Sự thiếu vắng các tài liệu này không cho phép xác định đầy đủ cơ chế pháp lý đã được áp dụng, nhưng cũng để lại những nghi vấn nghiêm trọng về trách nhiệm của cơ quan tư pháp và hệ thống trại giam. Trường hợp linh mục Nguyễn Văn Vinh phản ánh hậu quả của một cuộc xung đột tôn giáo đã chuyển thành vụ án hình sự và kết thúc bằng cái chết của một tu sĩ bị kết án trong thời gian giam giữ kéo dài gần 12 năm ròng rã (b).

Điều 27 của hiến pháp năm 1959 bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân và quy định việc bắt giữ phải có quyết định của tòa án hoặc sự phê chuẩn của viện kiểm sát. Thế nhưng, theo tư liệu của tổng giáo phận Hà Nội, linh mục Nguyễn Văn Vinh chỉ bị kết án 18 tháng tù nhưng đã bị giam giữ gần 12 năm, cho đến khi qua đời tại trại Cổng Trời năm 1971. Căn cứ pháp lý nào cho phép chính quyền kéo dài thời gian giam giữ ông như vậy? Cơ quan nào đã ban hành quyết định và ai chịu trách nhiệm về số phận của người bị giam? Những câu hỏi ấy vẫn không có lời giải đáp trong các hồ sơ được công bố. Nhìn lại vụ án sau hơn nửa thế kỷ, tôi cho rằng số phận của linh mục Nguyễn Văn Vinh phản ánh một khía cạnh đặc biệt nghiêm trọng trong cách chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sử dụng các biện pháp tư pháp và an ninh để xử lý những xung đột với hàng giáo phẩm Công giáo. Từ một bản án 18 tháng tù đến gần 12 năm giam cầm và cái chết trong trại giam là cả một quá trình mà căn cứ pháp lý, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước và hoàn cảnh tử vong của ông vẫn chưa được làm sáng tỏ.

8. Tài liệu nội bộ của Bộ Công an năm 1971 và chính sách kiểm soát Công giáo

Một nguồn sử liệu có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu chính sách của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đối với Công giáo miền Bắc là bài phát biểu của bộ trưởng Công an Trần Quốc Hoàn tại hội nghị tổng kết 15 năm đấu tranh chống các lực lượng mà nhà nước gọi là “phản động lợi dụng đạo Thiên Chúa”, được tổ chức năm 1971. Văn bản được in trong tập Một số vấn đề về đấu tranh chống phản cách mạng, do Viện Nghiên cứu Khoa học Công an xuất bản tháng 12 năm 1975, từ trang 431 đến trang 462, với mức độ bảo mật “tối mật, chỉ lưu hành nội bộ ngành công an”. Năm 2022, nhà nghiên cứu Merle Pribbenow dịch và giới thiệu tài liệu này trên trang của Wilson Center, một trung tâm nghiên cứu chính sách và lịch sử tại Washington, D.C. Giá trị của văn bản nằm ở nguồn gốc của nó. Đây là tài liệu do cơ quan an ninh của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa biên soạn và lưu hành, phản ánh trực tiếp nhận thức, mục tiêu và phương thức tổ chức hoạt động của bộ máy công an đối với Giáo hội Công giáo. Những nội dung được Trần Quốc Hoàn trình bày cũng cho thấy việc kiểm soát Công giáo đã được triển khai thành một chương trình có tổ chức, với những kết quả được tổng kết và các nhiệm vụ tiếp tục được giao cho cơ quan an ninh từ trung ương đến địa phương.

Trong bài phát biểu, Trần Quốc Hoàn đánh giá những kết quả đạt được sau 15 năm vận động và kiểm soát cộng đồng Công giáo miền Bắc. Theo số liệu ông công bố, tỷ lệ giáo dân tham gia hợp tác xã tăng từ 26% năm 1957 lên 88% năm 1971. Số người Công giáo tham gia lực lượng vũ trang cũng tăng từ gần 2.500 lên hơn 16.000 người trong cùng thời gian. Ông còn cho rằng các hoạt động của nhà nước đã làm suy giảm đáng kể ảnh hưởng và nguồn lực của giáo hội, đồng thời hạn chế khả năng liên lạc và chỉ đạo của Vatican đối với hàng giáo phẩm miền Bắc. Những số liệu này phản ánh cách cơ quan công an đánh giá thành quả của mình, trong đó việc giáo dân tham gia hợp tác xã, quân đội và các tổ chức chính trị xã hội được sử dụng như những chỉ dấu về mức độ hội nhập của cộng đồng Công giáo vào chế độ. Tuy nhiên, việc tham gia những hoạt động ấy không cho biết đầy đủ thái độ tín ngưỡng hoặc mức độ đồng thuận chính trị của người tham gia. Trong hoàn cảnh nền kinh tế miền Bắc được tổ chức theo mô hình hợp tác hóa, việc trở thành xã viên còn liên quan trực tiếp đến điều kiện sản xuất và sinh sống. Sự gia tăng số giáo dân trong các tổ chức do nhà nước quản lý phản ánh những thay đổi trong cơ cấu xã hội, đồng thời cho thấy mục tiêu của chính quyền trong việc thu hẹp ảnh hưởng độc lập của các thiết chế Công giáo đối với đời sống cộng đồng.

Cách Trần Quốc Hoàn phân tích vấn đề Công giáo còn cho thấy sự khác biệt giữa việc vận động giáo dân và thái độ của nhà nước đối với hàng giáo phẩm. Ông xem tín ngưỡng Công giáo là một hiện tượng có ảnh hưởng sâu sắc, được duy trì bởi truyền thống gia đình, sinh hoạt cộng đồng và hệ thống tổ chức giáo hội. Theo ông, việc cải tạo nhận thức tôn giáo của giáo dân không thể hoàn thành trong một thời gian ngắn, mà có thể kéo dài 40 hoặc 50 năm. Từ nhận định ấy, ông phê phán những cán bộ chủ trương sử dụng biện pháp hành chính hoặc vũ lực quá cứng rắn, đặc biệt tại Nghệ An và Hà Tĩnh, vì đã gây phản ứng trong dân chúng mà không đạt được mục tiêu vận động. Ông cũng phê phán việc ngăn cấm hoặc hạn chế quá mức các nghi lễ Công giáo, cho rằng cách làm ấy có thể khiến giáo dân bất mãn và gây khó khăn cho công tác an ninh. Tuy nhiên, sự phê phán này không đồng nghĩa với việc ông chủ trương giảm sự kiểm soát của nhà nước đối với giáo hội. Ngược lại, Trần Quốc Hoàn yêu cầu sử dụng các phương thức tuyên truyền, vận động và thâm nhập tổ chức một cách kiên trì, có tính toán, nhằm từng bước tác động đến hàng giáo phẩm và đời sống Công giáo từ bên trong. Trong quan niệm ấy, những biện pháp đàn áp công khai được xem là thiếu hiệu quả về phương pháp, trong khi hoạt động kiểm soát bằng mạng lưới an ninh bí mật được coi là công cụ thích hợp hơn cho mục tiêu lâu dài.

Một nội dung đặc biệt nghiêm trọng trong bài phát biểu là chủ trương xây dựng mạng lưới cộng tác viên bí mật trong giới giáo sĩ. Trần Quốc Hoàn yêu cầu ngành công an tuyển mộ thêm linh mục làm cơ sở an ninh, với mục tiêu 1/4 tổng số linh mục Công giáo miền Bắc hoạt động như những cộng tác viên chịu sự chỉ đạo của cơ quan công an. Con số này không bao gồm những linh mục mà ông gọi là có lập trường tiến bộ và công khai hợp tác với chính quyền. Ông còn yêu cầu phát triển mạng lưới trong giới linh mục trẻ, chủng sinh và tu sĩ để phục vụ những nhiệm vụ lâu dài. Đáng chú ý hơn, Trần Quốc Hoàn đề cập đến việc tuyển mộ người trong số các giáo sĩ và tín hữu đang bị giam giữ vì những cáo buộc chống chế độ, đặc biệt những người có khả năng tiếp xúc với các linh mục bị cơ quan an ninh theo dõi, gọi là “ăng-ten”. Các đơn vị công an cấp xã được yêu cầu mở rộng mạng lưới chỉ điểm bí mật nhằm thu thập thông tin về hoạt động của giáo xứ và những nhân vật có ảnh hưởng trong cộng đồng. Như vậy, đối tượng của chính sách không chỉ gồm những người bị nhà chức trách nghi ngờ có hoạt động chống đối, mà còn bao gồm các giáo sĩ trẻ đang được đào tạo, những người chịu trách nhiệm mục vụ và cả những người đang bị giam giữ. Tài liệu không chứng minh rằng mục tiêu tuyển mộ 1/4 số linh mục đã được thực hiện thành công, nhưng nó xác nhận một chủ trương thâm nhập có hệ thống vào hàng giáo phẩm Công giáo do người đứng đầu ngành công an trực tiếp chỉ đạo.

Một phương diện khác trong tư duy an ninh của Trần Quốc Hoàn là cách ông nhìn nhận Vatican và quan hệ giữa Giáo hội Công giáo với thế giới bên ngoài. Trong bài phát biểu, ông mô tả Vatican như một tổ chức có quan hệ mật thiết với các nước phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, đồng thời cáo buộc giới lãnh đạo Công giáo quốc tế tham gia những hoạt động chống các nước xã hội chủ nghĩa. Ông bày tỏ lo ngại rằng một thỏa thuận hòa bình giữa hai miền Việt Nam có thể tạo điều kiện cho những giáo dân và linh mục đã di cư vào Nam trở về miền Bắc, trong số đó có những người tham gia hoạt động chống chế độ. Ngay cả khả năng thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Hà Nội và Vatican cũng được ông đề cập như một tình huống có thể tạo điều kiện cho ảnh hưởng từ bên ngoài gia tăng. Những nhận định ấy phản ánh cách cơ quan an ninh đánh giá Công giáo trong hoàn cảnh chiến tranh lạnh, khi quan hệ tôn giáo với một trung tâm quốc tế được liên hệ trực tiếp với nguy cơ can thiệp chính trị. Tuy nhiên, các cáo buộc về hoạt động phá hoại, tình báo hoặc chống chế độ trong bài phát biểu là quan điểm của Trần Quốc Hoàn, không mặc nhiên chứng minh những hành vi mà ông quy kết cho Vatican và hàng giáo phẩm. Việc đặt các quan hệ giáo hội học dưới sự nghi ngờ về an ninh đã tạo ra cơ sở để chính quyền can thiệp sâu vào những hoạt động vốn thuộc thẩm quyền điều hành của Giáo hội Công giáo.

Theo tôi, tài liệu năm 1971 giúp nhận diện rõ hơn bản chất của chính sách Công giáo dưới chế độ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong giai đoạn này. Từ những nỗ lực vận động hàng giáo phẩm hợp tác với Ủy ban Liên lạc Công giáo năm 1955, việc kiểm soát các cơ sở đào tạo giáo sĩ, hạn chế liên lạc với Vatican cho đến chủ trương tuyển mộ linh mục làm cộng tác viên bí mật, chính quyền Hà Nội đã sử dụng nhiều phương thức nhằm mở rộng khả năng chi phối đối với tổ chức giáo hội. Những phương thức ấy được điều chỉnh theo hoàn cảnh và yêu cầu an ninh, nhưng đều phản ánh mối quan tâm của nhà nước đối với một cộng đồng tôn giáo có hệ thống lãnh đạo và quan hệ quốc tế độc lập. Đặc biệt, chủ trương thâm nhập vào hàng giáo phẩm được trình bày trong một tài liệu tối mật cho thấy sự khác biệt giữa những tuyên bố công khai về quyền tự do tín ngưỡng với hoạt động thực tế của bộ máy an ninh. Sắc lệnh 234/SL năm 1955 đã thừa nhận quyền tự chủ trong công việc nội bộ của các tôn giáo, nhưng đến năm 1971, người đứng đầu ngành công an vẫn trực tiếp chỉ đạo việc xây dựng mạng lưới bí mật trong giới linh mục và chủng sinh. Đây là một chứng cứ có ý nghĩa lịch sử vì nó cho thấy các biện pháp kiểm soát Công giáo xuất phát từ chủ trương của cơ quan lãnh đạo an ninh chứ không đơn thuần là hậu quả của những sai phạm hành chính ở cấp địa phương. Sự tồn tại của các giáo xứ, nhà thờ và những sinh hoạt tín ngưỡng trong thời kỳ ấy cần được phân biệt với thực trạng một tổ chức tôn giáo chịu sự theo dõi và can thiệp thường xuyên của cơ quan công an. Trên phương diện đó, tài liệu của Trần Quốc Hoàn đã bổ sung một chứng cứ trực tiếp về cách nhà nước cộng sản sử dụng hệ thống an ninh để tác động đến đời sống Công giáo miền Bắc trong nhiều năm sau 1954.

9. Những điều chỉnh cuối giai đoạn và vấn đề trách nhiệm lịch sử

Đầu thập niên 1970, quan hệ giữa nhà nước và giáo hội có một số dấu hiệu thay đổi. Sau khi Hiệp định Paris được ký kết ngày 27 tháng 1 năm 1973, một phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do bộ trưởng ngoại giao Xuân Thủy dẫn đầu đến Roma và được Giáo hoàng Phaolô VI tiếp kiến ngày 14 tháng 2. Theo tư liệu của tổng giáo phận Hà Nội, ngày 13 tháng 7 cùng năm, các linh mục giáo phận Hà Nội được tập trung về Tòa Tổng Giám mục để tham dự cuộc tĩnh tâm chung lần đầu tiên kể từ năm 1959. Đến tháng 9, chính quyền đồng ý cho một số chủng sinh tiếp tục chương trình đào tạo linh mục. Đại Chủng viện Thánh Giuse Hà Nội được mở lại với 9 chủng sinh và 3 giáo sư.

Những sự kiện này cho thấy quan hệ giữa nhà nước và Giáo hội có những điều chỉnh theo hoàn cảnh chính trị. Tuy nhiên, khả năng mở lại các cơ sở đào tạo và tổ chức những hoạt động của hàng giáo phẩm vẫn phụ thuộc vào sự cho phép của cơ quan hành chính. Điều đó phản ánh giới hạn của quyền tự chủ tôn giáo trong cơ chế quản lý được duy trì đến năm 1975.

Nhìn tổng thể, quan hệ giữa Công giáo miền Bắc và chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong giai đoạn 1954 đến 1975 mang đặc điểm của một quá trình vừa vận động hợp tác, vừa kiểm soát về tổ chức và an ninh. Nhà nước công nhận quyền tự do tín ngưỡng trong pháp luật, đồng thời áp dụng những biện pháp hạn chế đối với hoạt động đào tạo, quản lý nhân sự, quan hệ quốc tế và một số sinh hoạt của giáo hội. Những biện pháp ấy xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm di sản xung đột giữa Công giáo với phong trào cộng sản, hoàn cảnh chiến tranh lạnh, cuộc đối đầu giữa hai miền và quan niệm tổ chức xã hội dưới chế độ xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, việc xác định nguyên nhân lịch sử không đồng nghĩa với việc công nhận tính hợp pháp của tất cả các biện pháp được áp dụng. Những sai lầm trong hoạt động truyền giáo và sự cộng tác của một bộ phận giáo sĩ với chế độ thực dân Pháp cần được đánh giá trên chứng cứ lịch sử. Tương tự, những chính sách hạn chế tự do tôn giáo, can thiệp vào tổ chức giáo hội và giam giữ người Công giáo phải được xem xét theo trách nhiệm của các cơ quan nhà nước đã thực hiện chúng. Trường hợp linh mục Nguyễn Văn Vinh là một vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu về hồ sơ xét xử, căn cứ giam giữ và hoàn cảnh tử vong.

Tôi cho rằng việc nghiên cứu quan hệ giữa Công giáo và chính quyền Hà Nội sau năm 1954 cần xuất phát từ sự phân biệt ấy. Người Công giáo Việt Nam là một bộ phận của xã hội Việt Nam, có những quan điểm chính trị, hoàn cảnh và kinh nghiệm lịch sử khác nhau. Họ không thể bị quy trách nhiệm tập thể về hoạt động của một số giáo sĩ trong thời thuộc địa, cũng như việc một số người Công giáo tham gia các tổ chức do nhà nước hậu thuẫn không chứng minh rằng toàn thể giáo hội đã có đầy đủ quyền tự chủ.

Sau năm 1954, Công giáo miền Bắc tiếp tục tồn tại, duy trì cơ cấu giáo phẩm và sinh hoạt đức tin trong những điều kiện khó khăn. Tuy nhiên, sự tồn tại của giáo hội không làm mất đi trách nhiệm phải làm sáng tỏ những tổn thất đã xảy ra. Các hồ sơ của nhà nước, tư liệu giáo hội, văn khố ngoại giao và lời chứng của những người liên quan cần tiếp tục được đối chiếu để xác định đầy đủ nguyên nhân, diễn biến và hậu quả của các sự kiện.

Sau cùng, lịch sử quan hệ giữa Công giáo và nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là một trường hợp đáng nghiên cứu về cách một chế độ chính trị ứng xử với một cộng đồng tôn giáo có cơ cấu tổ chức độc lập. Những kinh nghiệm của giai đoạn 1954 đến 1975 cho thấy việc công nhận tự do tín ngưỡng trong pháp luật cần đi cùng những bảo đảm thực tế đối với quyền của công dân và sự tự chủ hợp pháp của các tổ chức tôn giáo. Sự công bằng trong nghiên cứu lịch sử đòi hỏi phải xác định trách nhiệm của mọi chủ thể theo hành vi và thẩm quyền của họ, đồng thời tôn trọng những chứng cứ có thể kiểm chứng. Chỉ với phương pháp ấy, những tranh luận về một giai đoạn nhiều xung đột mới có thể đóng góp vào việc nhận thức lịch sử Việt Nam một cách đầy đủ và có trách nhiệm.

— tino cao

•••••

Tham khảo:

1. Jacob Ramsay (2008), Mandarins and Martyrs: The Church and the Nguyen Dynasty in Early Nineteenth-Century Vietnam. Stanford University Press.

2. Charles Keith (2012), Catholic Vietnam: A Church from Empire to Nation. University of California Press.

3. Trần Thị Liên (2005), The Catholic Question in North Vietnam: From Polish Sources, 1954-56, Cold War History, tập 5, số 4, trang 427-449. Bản tiếng Việt⁠.

4. Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1955), Sắc lệnh số 234/SL về bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, ngày 14 tháng 6 năm 1955. Văn bản của Chính phủ⁠.

https://chinhphu.vn/default.aspx?docid=1097&pageid=27160⁠

5. Quốc hội Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (1959), Hiến pháp năm 1959, đặc biệt điều 26 và điều 27.

6. Hội đồng Giám mục Việt Nam (1965), Thông cáo về việc tôn kính tổ tiên, ban hành tại Đà Lạt ngày 14 tháng 6 năm 1965. Văn kiện⁠.

7. Tổng giáo phận Hà Nội (2012), Thông báo thánh lễ cầu nguyện cho cha Gioan Lasan Nguyễn Văn Vinh. Tư liệu tiểu sử⁠.

8. Tổng giáo phận Hà Nội (2010), Lược sử Đại Chủng viện Thánh Giuse Hà Nội. Tư liệu lịch sử⁠.

9. Tổng giáo phận Hà Nội (2024), Bối cảnh lịch sử của việc thành lập Đại Chủng viện Thánh Giuse Hà Nội. Bản công bố⁠.

10. Giáo phận Bùi Chu (2024), Dấu ấn tình yêu 08/12/1963. Tư liệu về lễ truyền chức linh mục⁠.

11. Merle Pribbenow (2022), North Vietnamese Public Security Policy toward the Vatican and the North Vietnamese Catholic Church, 1971. Wilson Center, Cold War International History Project. Bài nghiên cứu và tài liệu liên quan⁠.

12. Trần Quốc Hoàn (1975), Một số vấn đề về đấu tranh chống phản cách mạng. Viện Nghiên cứu khoa học công an, Hà Nội, tài liệu nội bộ, trang 431-462, bài phát biểu tại hội nghị năm 1971, bản dịch của Merle Pribbenow được giới thiệu tại Wilson Center.

13. Benoît de Tréglodé (2012), Heroes and Revolution in Vietnam, 1948-1964. Bản dịch tiếng Anh của Claire Duiker, NUS Press, phối hợp với IRASEC, Singapore, 245 trang.

Chú thích thêm của người đăng lại bài này:

a) Về vụ Quỳnh Lưu 1956, chính quyền VNDCCH thay vì sử dụng quân đội có xuất xử là người miền Bắc, lại huy động những người miền Nam tập kết ra miền Bắc năm 1954, còn khởi sinh thêm một tâm lý kỳ thị Bắc-Nam mới

b) Về linh mục Nguyễn Văn Vinh, có một hồi ký của một người tù chính trị (sẽ phải tra lại cho chính xác, chỉ là một trong hai người đã ghi lại hồi ký là Vũ Thư Hiên và Bùi Ngọc Tấn) đã được đăng tải trên mạng, về cuộc gặp gỡ với người tù có vẻ bí ẩn và cái chết oan khuất của một con người, nhờ đọc bài này mới biết ông là tù có án (18 tháng) chứ không phải loại “cải tạo” không án, nhưng hết thời hạn án mà lại vẫn bị giam cầm cho đến chết

See less

NGUYỄN KHẢI, theo Vũ Thư Hiên

Trần Tố Ngọc

n͏o͏e͏S͏p͏d͏o͏r͏s͏t͏1͏h͏c͏5͏a͏b͏m͏2͏0͏l͏h͏2͏9͏:͏m͏c͏c͏o͏0͏7͏3͏r͏t͏c͏a͏O͏l͏3͏0͏ ͏g͏t͏a͏h͏t͏e͏t͏ ͏7͏t͏c͏c͏ ͏6͏a͏i͏3͏f͏1͏f͏ ·

⚫️⚫️⚫️”NÓI DỐI LEM LÉM

NÓI DỐI LỲ LỢM⚫️⚫️⚫️

NÓI KHÔNG BIẾT XẤU HỔ…”⚫️⚫️

⚫️⚫️⚫️N G U Y Ễ N K H Ả I⚫️⚫️⚫️

Thu Vu

1

Yaroslavsky Vokzal là một ga lớn ở Moskva. Nó nối liền miền đông nước Nga mênh mông với Trung Quốc, Triều Tiên, Việt Nam cùng hệ thống, thêm Vương quốc Lào có phớt qua tí nước sơn xã hội chủ nghĩa.

Đứng ê càng trên ke mới thấy con tàu Bắc Kinh-Moskva lừng lững hiện ra, đèn pha sáng quắc, còi hú điếc tai, chậm một giờ.

Tôi nhận ra ngay dáng lộc ngộc của Nguyễn Khải trong đoàn người lỉnh kỉnh hành lý từ trên tàu bước xuống. Tôi chạy lại, ôm lấy anh. Tháng trước, ở Hà Nội, chúng tôi đã ngoắc tay hẹn gặp nhau ở Moskva. Ngoắc thì ngoắc chứ tôi không mấy tin lời thì thào với giọng quan trọng của Khải, rằng chuyến này chắc chắn anh sẽ được đi.

Tôi không tin là phải. Không tin là thường. Tin là hiếm, rất hiếm.

Lão trượng Nguyễn Tuân cũng từng ghé vào tai tôi mà thì thào về một chuyến xuất ngoại không thành của ông.

Vào những năm xa xưa chuyện đi ra nước ngoài cực khó. Ấy là nói về cán bộ thôi, chứ dân thường chả ai phát rồ để đầu đơn xin xuất ngoại. Đi đã chẳng được, mà hậu quả thì không biết sẽ thế nào – xấu là cái chắc, khác nhau ở chỗ xấu nhiều hay xấu ít mà thôi. Được trên cho đi rồi cuối cùng đi trót lọt là nhờ cái số. Ai không ngu cũng hiểu: đất nước mình là cái cũi, dân lúc nhúc bên trong, “trên” thả đứa nào ra biết đứa ấy.

Vì thế, người biết tin mình được mời đi dự một hội nghị quốc tế chẳng hạn thường chỉ để bụng thôi, không dám hé răng. Nói ra miệng rồi mà phải ở lại thì ê cái mặt. Không hiếm trường hợp đã xách va li ra cửa rồi, chân đã bước lên xe rồi, thế mà đùng một cái, đúng lúc ấy, lại có lệnh: Hoãn!

Hoãn là hoãn, có thể tạm, mà cũng có thể là không bao giờ. Chưa kể những lời bình luận về của thứ lý do về sự hoãn ấy.

Một lần, mấy độc giả người Việt ở Paris mê tác giả của Chùa Đàn, Vang Bóng Một Thời đã mua vé mời Nguyễn Tuân qua chơi. Được lời như cởi tấm lòng, nhà văn vui lắm lắm. Là đảng viên, ông không đầu đơn, nhưng phải báo cáo lên “trên”, xin cho ông đi. Ở tầm cỡ Nguyễn Tuân mà xin thì “trên” đây trên cùng, không còn cái “trên” nào cao hơn.

Ông hào hứng thì thào với tôi: Các anh ở “trên” bảo ừ, được đấy, hay đấy, ông cũng nên đi Paris một chuyến cho vui.

Thế mà đúng hai ngày trước khi lên đường, chủ tịch Hội nhà văn Nguyễn Đình Thi đến tận nhà, ghé vào tai ông: “Các Anh Ấy bảo thôi, ông ạ, đi bây giờ không có lợi”. Các Anh Ấy ấy là ai, không có lợi là thế nào, Nguyễn Tuân không cần Nguyễn Đình Thi phải giải thích. Cái chức mà Nguyễn Đình Thi có được nghe thì to, nhưng chả có kí lô nào trong chuyện này. “Các Anh Ấy” đã phán thế rồi, là xong, là chấm hết.

Nguyễn Tuân đành vuốt bụng thoái thác: “Tôi hồi này không được khoẻ. Thôi, để khi khác vậy”. Cái khi khác ấy rồi không bao giờ có. Rốt cuộc, văn gia họ Nguyễn đành mang xuống tuyền đài ước muốn được thấy Paris một lần. Chẳng bao giờ ông được thấy Paris.

Bức điện xin kiếu được đánh đi miễn phí.

Tôi lo Khải không được đi vì lý lịch – anh là con quan.

Người nào ở miền Bắc Việt Nam thời ấy đều biết lý lịch là cái gì, nó quan trọng đến thế nào. Khải không giấu anh là con quan, lại là quan tuần phủ thì phải, tuy anh chẳng phải con chính thất. Khốn nỗi, anh được ông quan nuôi trong nhà, cho ăn cho học, không phải con quan là con gì.

Nhưng Khải đã đi được. Nhưng là chỉ đi tới nước anh cả trong “phe ta” mà thôi.

Không hiểu sao khi nhớ tới những kỷ niệm với Nguyễn Khải thì cuộc gặp gỡ này lại hiện ra đầu tiên. Cái đó hẳn có cái lý của nó. Thôi thì đã viết về Nguyễn Khải thì cứ viết, nhớ gì viết nấy, chẳng so đo lựa chọn chuyện này chuyện kia làm gì.

Kỷ niệm là kỷ niệm, có thiếu có đủ, có sai có đúng. Nhớ gì ghi nấy, vậy thôi.

Khải không nằm trong danh sách đoàn đại biểu Việt Nam đi dự Festival thanh niên và sinh viên thế giới lần thứ sáu tổ chức tại Moskva. Khải không phải đoàn viên thanh niên, không phải sinh viên, danh chính ngôn thuận anh không có chân trong đoàn. Nguyễn Khải đi được là do tờ Văn nghệ Quân đội cử đi. Nhiệm vụ của anh là viết phóng sự.

Về khách sạn, Khải bảo tôi ngủ lại đấy, sáng mai dẫn Khải đi chơi thành phố.

– Hỏi chúng nó một tiếng đã – tôi ngần ngại – Mình ở lại không tiện.

– Kệ mẹ chúng nó, mình có phải đoàn viên đâu – Khải nói – Cứ ở lại.

Dẫn đoàn là hai tay tai to mặt lớn của tổ chức thanh niên. Trưởng đoàn là Vũ Quang, tôi không nhớ chắc. Phó là Ngô Vĩnh Viễn, một trí thức cao lớn, quan dạng, tiếng Tây làu làu, được đảng tín nhiệm, một ngoại lệ hiếm hoi.

Thấy tôi ở lại đêm, mặt Viễn sa sầm, nhưng không nói. Chẳng gì Viễn cũng biết tôi từ Đại hội Thanh niên Cứu quốc năm 1950.

Đêm ấy tôi ngủ không ngon – hai thằng đàn ông nằm trên cái giường cho một người vừa chật vừa khó chịu – Khải ôm tôi suốt đêm, tay lại hay mó máy. Người Nga thấy sẽ tưởng là hai thằng đồng tính.

Sáng sớm hôm sau tôi dẫn Khải ra quảng trường Đỏ, được thiên hạ quen gọi là Hồng Trường. Khải tiếc hùi hụi – không có cái máy ảnh nào để chụp vài pô kỷ niệm.

Bù vào đấy, khi được tôi giải thích rằng trong tiếng Nga, cổ cũng như kim, chữ “hồng” (đỏ) chỉ trần xì nghĩa là đẹp, là mỹ miều, chứ chẳng dính dáng tới cách mạng cách miếc gì hết thì Khải khoái lắm: “Thế mà màu đỏ được coi là màu của riêng cách mạng đấy, ông ạ – Khải nói – Không màu nào được tranh chỗ của nó. Một thứ priorité (ưu tiên) độc quyền. Thối kinh! ”

Buổi sáng mát rượi. Chúng tôi lang thang trong dòng người tấp nập trên phố phường thủ đô nước anh cả phe xã hội chủ nghĩa. No nê con mắt rồi, Khải chợt nhớ ra, hối tôi dẫn tới Kuznetsky Most (phố Cầu Thợ Rèn). Đây là nơi duy nhất có nhiều cửa hàng bán sách cũ bằng tiếng nước ngoài.

Nguyên Ngọc đã tới Moskva vài lần, có kinh nghiệm, khuyên Khải đến đấy ngay lập tức khi tới Moskva kẻo sau không có thời giờ.

Hôm ấy, Khải tiêu sạch số tiền được phát cho đoàn viên, còn lấy thêm ít rúp của tôi nữa mới đủ mua số sách tìm được. Về đến khách sạn Khải lập tức tót lên giường, giở hết cuốn này đến cuốn khác, đọc nhảy cóc. Cái cách đọc này rất chi là Khải. Chỉ sau khi bị cuốn hút vào một cuốn nào đấy anh mới đọc nó thật kỹ.

2

Trước ngày khai mạc Festival, Khải kéo tôi ra chỗ vắng, im lặng một lúc, tần ngần một lúc lâu, rồi bảo:

– Mình tính thế này, cậu ạ: mỗi đại biểu được phát một huy hiệu, một thẻ. Cậu đeo huy hiệu, mình cầm thẻ, cậu tìm cách nhập vào các đoàn mà xem Festival, mình nằm nhà đọc sách. Có thẻ, mình không đói, nhà ăn thì ở ngay khách sạn.

Tôi ngớ ra:

– Sao lại thế? Cậu được phân công viết về Festival cơ mà. Cậu không xem thì sao viết?

– Mình không viết thì cậu viết – Khải tỉnh bơ – Miễn có bài.

Tôi không hiểu tại sao Khải xử sự như thế, cả lúc ấy, cả bây giờ.

Hẳn đã xảy ra chuyện Ngô Vĩnh Viễn cự nự chuyện tôi ngủ lại, chuyện Khải đi chơi không báo cáo. Tức khí, Khải không thèm đi nữa, quyết định nằm nhà. Cái tính lỳ, sau mới biết, là một tính cách đặc biệt ở Khải. Không bằng lòng cái gì, Khải câng câng cái mặt, không nói không rằng.

Sáng kiến của Khải thế mà hay – với huy hiệu trên ngực, tôi chặn xe bus chở đoàn Nhật trên đường vào sân vận động Lenin. Lái xe Nga tưởng tôi là người Nhật, các bạn Nhật tưởng tôi là người một đoàn châu Á nào đi lạc, lôi tuột tôi vào xe, hô rầm rĩ “Druzba! Mir!” (“Hữu nghị! Hoà bình!”).

Một cái may bất ngờ khác – các bạn ở Xưởng phim Tài liệu trung ương Moskva mừng rỡ túm được tôi – một cameraman bất thần bị đau ruột thừa phải cấp tốc chở đi bệnh viện. Với máy quay Konvas trên vai, tôi đi lung tung trong sân vận động. Người trong đoàn Việt Nam trợn mắt – sao tôi lại có mặt? Số là khi chọn đại biểu sinh viên Việt Nam ở Moskva đi dự đại hội thì tôi đang ở trong nước quay phim “Ánh Sáng Tháng Mười”.

Festival to, có tới 131 quốc gia với 34.000 đại biểu tham dự. Khách nhan nhản, khoác quần áo dân tộc đủ kiểu đủ màu sặc sỡ, đi đâu cũng gặp. Thành phố đêm cũng như ngày, đèn đuốc sáng trưng, loa to loa nhỏ oang oang, ồn ào kèn trống ồn ào, góc phố nào cũng có tiết mục nghệ thuật của các đoàn giới thiệu văn hoá nước mình, cái nào cũng đáng xem, cái nào cũng độc đáo.

Moskva trong những ngày ấy biến thành Babylon không có mâu thuẫn ngôn ngữ.

Tôi chạy như đèn cù, thế mà cũng chỉ xem được một phần những gì tôi muốn xem. Mấy lần về khách sạn tôi thấy Nguyễn Khải vẫn nằm yên, sách ngổn ngang dưới chân giường.

Hay là thế, vui là thế, mà Khải bỏ, không xem. Anh chàng này thật kỳ cục. Chèo kéo mãi Khải mới chịu rời những cuốn sách để đi coi một buổi diễn của nhà hát múa rối Obraztsov. Nhà hát này không chỉ nổi tiếng ở Moskva. Nó nổi tiếng khắp thế giới.

– Hay! Nhưng bớt hay đi một tí thì tuyệt – Khải nhận xét – Những con rối quá khéo, quá tài tình, đến nỗi khán giả quên bẵng vở diễn, muốn vỗ đùi cái đét mà khen: “Thằng nào con nào điều khiển những con rối ở hậu trường sao mà giỏi thế, sao mà tài thế! Lần sau đến đây mình phải xem vài buổi nữa mới đã. Rối đấy, giả đấy, nhưng còn hơn nhiều diễn viên người thật biết đọc thuộc lòng đài từ không cần người nhắc vở. Bớt khéo đi một tí thì hay hơn.

Hóa ra Khải là một khán giả khó tính. Nghệ thuật là cái vừa phải. Thiếu không được. Quá thì hỏng.

Festival rồi cũng bế mạc. Trước ngày đoàn về, tôi phải thức đêm để hoàn thành cấp tốc bài ký về festival thay cho Khải. Khải thản nhiên đút nó vào túi dết, bước lên tàu, vẫy tay chào tôi.

3

Trưa hè.

Tôi đang nằm khàn ở nhà đọc Erich Maria Remarque thì nghe tiếng bước chân chạy nhanh trên thang gác. Nguyễn Khải đẩy cửa, xộc vào, mặt đỏ gay:

– Ê, dậy, dậy, thằng lừa đảo!

Tôi trợn mắt nhìn Nguyễn Khải.

Ngồi phịch xuống bên tôi, Khải cười toác:

– Ngạc nhiên hả? Cậu là thằng lừa đảo có hạng.

– Lừa ai? Lừa cái gì?

– Mình đọc Đêm Mất Ngủ của cậu. Cậu viết: “Những viên cuội tròn lẩn tránh chân anh và khi anh đi qua chúng lại chen chúc nhau nằm vào chỗ cũ”. Là cậu tả cái thằng mất ngủ của cậu lang thang ở trước viện bảo tàng lịch sử ấy… Đúng không nào?

– Ừ, thì sao?

– Còn thì sao nữa. Cậu bịp.

– Nói tiếp đi.

– Mình nhớ: trước viện bảo tàng không có sỏi. Mới nghĩ: hay là mình nhầm? Phóng ngay ra xem lại thì đúng phóc, ở đấy sỏi đâu mà sỏi, phẳng lỳ. Rõ to đầu còn mắc lỡm.

Hiểu ra, tôi bật cười:

– Đáng kiếp!

– Lão Hoàng Xuân Nhị phang cậu: “Vũ Thư Hiên phất cao ngọn cờ ấn tượng chống lại đường lối hiện thực xã hội chủ nghĩa” là đúng lắm.

Tôi không tưởng tượng Khải chịu khó đọc kỹ đến thế.

– Mình không có ý định. Câu văn tự nó nhảy vào – tôi nói – Ấn tượng chủ nghĩa là một cái mũ chụp lên đầu kẻ viết phi chính thống. Chẳng có cái thòng lọng của bất cứ chủ nghĩa nào tròng được vào cổ mình đâu.

– Thế mới phải! – Khải tán đồng.

Chúng tôi ồn ào kéo nhau đi “Lâm Toét”.

Đó là một quán cà phê nổi tiếng. Chủ quán tên Lâm, mắt có hơi kèm nhèm, nhưng không toét. Toét là biệt hiệu phóng đại, cho vui. Lâm Toét đặc biệt quý khách thuộc giới hoạ. Họ có thể đến quán ông uống cà phê, ăn sáng ghi sổ, bao giờ có tiền trả cũng được. Không có tiền thì mang tranh đến gán, Lâm Toét vui vẻ nhận, không so kè bẻ măng. Nhờ thế, ông có một bộ sưu tập tranh phong phú không kém gì Đức Minh, nhà sưu tập danh tiếng từ thời Pháp.

Tôi cũng khách quen của Lâm Toét. Tôi đến đấy ăn sáng, uống cà phê thường xuyên, nhưng là đi “che tàn”, người trả tiền là các hoạ sĩ. Túi tiền của tôi không rủng rỉnh, tôi không có gì để gán cho Lâm Toét.

Với Lâm Toét tranh có giá, văn thì không. Người bao tôi nhiều nhất là hoạ sĩ Nguyễn Sáng. Anh thường đến tận nhà kéo tôi theo, réo ầm ầm dưới đường: “Đi Lâm đi!”. Từ tầng hai, tôi hét xuống “Đợi tí!”. Con người độc thân lôi thôi lếch thếch, sơ mi ngoài quần, ống thấp ống cao, ghếch xe bên hè, kiên nhẫn đợi.

“Đi Lâm đi!” là cách gọi tựa ngày xưa thiên hạ hè nhau “Đi Trô đi”, tức là đi hút thuốc phiện ở tiệm ông Trô. Nguyễn Tuân đã ghi lại cách bè bạn gọi nhau ấy, không nhớ ở tuỳ bút nào.

Uống cà phê xong, tôi và Khải bất ngờ được Lâm Toét mời lên gác.

Vinh dự này chỉ có khi Lâm Toét đặc biệt cao hứng. Mà Lâm Toét chỉ đặc biệt cao hứng khi mới có những bức tranh ông thấy là tuyệt đẹp, nhất thiết phải khoe.

Phòng trên của Lâm Toét hẹp, trần thấp, thiếu ánh sáng, nhưng đầy tranh – chúng được treo la liệt trên tường, thiếu chỗ thì cho tựa lưng vào tường. Lâm Toét có con mắt tinh đời trong thẩm tranh. Ông phân biệt rõ ràng tranh sáng tạo với tranh đường mòn. Lâm Toét không khi nào đánh giá tranh theo diện tích như XUNHASABA (tên tắt của công ty Xuất Nhập Khẩu Sách Báo) – tranh càng to thì giá càng cao.

Chúng tôi được uống cà phê tự tay Lâm Toét pha, được hút Gold Flake, thứ thuốc lá ngoại hiếm hoi không rõ xuất xứ từ đâu, phải biết luồng mới mua được. Đồn rằng nó được tuồn ra từ lãnh sự quán Indonesia.

Lâm Toét lẳng lặng dõi theo cái nhìn của khách. Thấy khách dừng lại lâu ở một bức tranh nào đó, gật gù, nghiêng ngó, là Lâm Toét sướng.

Ra về, đang đạp chậm bên tôi, Khải đột ngột lái vào vỉa hè, buộc tôi phải dừng theo.

– Làm tí chè chén đã.

Ngồi ở quán nước vỉa hè đầu đường Tràng Tiền rẽ sang Phan Chu Trinh, Khải vừa thổi chén trà nóng hổi, vừa lơ đãng nhìn người qua lại, trầm ngâm:

– Này, cậu nghĩ thế nào? Người ta sai, hay người ta ngu, khi bắt chúng ta nhất nhất phải tuân thủ nguyên tắc sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa?

Tôi im lặng. Như mọi người, tôi ngại, tôi tránh chuyện chính trị và mọi thứ dính dáng tới nó. Hiện thực xã hội chủ nghĩa, với tư cách đường lối, phương pháp sáng tác, là thứ thời thượng, được trương lên như ngọn cờ dẫn đường cho văn nghệ sĩ. Gắn hai chữ chủ nghĩa vào đấy, nó không phải chính trị còn là cái gì.

Tôi còn ngại Khải nữa. Dù sao thì Khải cũng là người của đảng, còn tôi đã không ở trong đảng thì chớ, lại còn là kẻ bị đảng lườm. Chả thế mà khi ghi danh ra đảo Cồn Cỏ thời chiến tranh, người ta cho Khải đi, nhưng tôi bị gạt. Hẳn họ sợ nếu bất thình lình Cồn Cỏ bị chiếm thì tôi sẽ chạy theo Mỹ.

Khải tiếp tục triết lý:

– Hiện thực là hiện thực, phải không nào? Không có hiện thực xã hội chủ nghĩa thì Balzac vẫn sáng tác, vẫn sống nhăn cho tới tận bây giờ. Không thể hiểu được người ta dính cái chủ nghĩa vớ vẩn vào đấy làm gì. Mà ông Gorky viết được Trái Tim Danko với Bà Lão Izerghin hay không tả cũng tán thành nó mới kỳ chứ.

Tôi thận trọng:

– Mình may mắn, chẳng được chủ nghĩa nào ngó đến – tôi nói – Viết, theo mình, chẳng qua là vẽ vào giấy điều mình muốn nói, sao cho nó có hình hài, để mình thấy được nó và người khác cũng thấy được nó, chung quy chỉ là sự chia sẻ tâm tư không nói ra không được. Không biết cậu thế nào, chứ với mình nó đơn giản là thế, không hơn. Mình cóc cần chủ nghĩa nào.

Lại chủ nghĩa rồi, dù là chủ nghĩa văn chương, tôi né. Người sở hữu chủ nghĩa này nhìn người theo chủ nghĩa kia như kẻ thù. Họ lăn xả vào nhau, choảng nhau chí chết, chỉ để chứng tỏ lẽ phải thuộc về mình. Có mà điên mới dính vào những của nợ ấy.

Không phải tôi không tin Khải. Nhưng tôi phải giữ mình. Như mọi người, ai cũng thế, vào cái thời đầy hiểm hoạ.

– Xem tranh Bùi Xuân Phái mình hiểu ra: cái quan trọng số một của nghệ thuật là nghệ sĩ phải nhìn sự vật bằng con mắt của mình, thể hiện nó theo cách của mình. Hoạ sĩ không thể nhìn bằng con mắt vay mượn của người khác – Khải không dừng được cơn bùng nổ triết lý – Nói thật: trong lĩnh vực hội hoạ hiểu biết của mình là zero. Mình không biết và cũng chẳng hiểu cái đẹp của các thứ trường phái lập thể, nguyên sơ, dada, dã thú, vị lai là cái cóc khô gì. Cái mình biết là sức mạnh của nghệ thuật không ở cái gì khác ngoài sự phải gây được ấn tượng, để lại ấn tượng trong người đọc, người xem. Bùi Xuân Phái đem cái ấn tượng cá nhân lên khung vải, bằng màu sắc, bằng đường nét, gây ra một ấn tượng mạnh mẽ có sức lan tỏa không cưỡng nổi. Mái nhà Hà Nội đâu có xiêu vẹo, nhấp nhô đến thế, đâu có màu nâu đậm đến thế, phố xá đâu có đìu hiu đến thế. Nghệ sĩ trước hết phải có tình yêu với cái mình miêu tả. Tình yêu phố xá, bến sông, cánh đồng, bầu trời… cũng là tình yêu chứ, sao không? Gọi Bùi Xuân Phái thuộc trường phái nào cho đúng? Ấn tượng đi, được chứ? Mà thôi, cũng giống cậu, mình chả chơi cái thói ghép nghệ sĩ vào chủ nghĩa này, chủ nghĩa nọ. Nghệ thuật là nghệ thuật. Làm chó gì có thứ nghệ thuật phản ánh sự vật “trong chiều hướng phát triển của nó” như cái hiện thực xã hội chủ nghĩa ấm ớ kia đòi hỏi. Văn cũng thế. Theo cái chủ nghĩa được quảng cáo là tuyệt vời ấy mà viết ắt nhà văn phải kiêm nghề thầy bói để đoán sự vật sẽ là như thế nào trong tương lai. Mà phải là tương lai trong cái chiều hướng phát triển tích cực kia, khốn nạn là thế. Dễ bói nhầm lắm.

Nguyễn Khải cố ý nói bậy với hai chữ bói nhầm.

Về sau, cũng là phải về sau kia, nhớ lại những mẩu tâm sự vụn giữa hai chúng tôi, Nguyễn Khải cho tôi thấy một Nguyễn Khải khác với Nguyễn Khải trên văn đàn, nơi Nguyễn Khải được nhìn nhận như một nhà văn “lãng mạn cách mạng” với niềm tin sắt đá vào một tương lai sán lạn của chủ nghĩa xã hội. Và những câu nói ngược với niềm tin Khải nói ra, xét cho cùng, chỉ là sự bộc bạch những suy tư không thể không nảy ra trong một cái đầu thông minh.

4

Một lần khác, sau khi đọc truyện ngắn Ghi Chép Bên Phà của tôi, Khải bảo:

– Cậu có cái tài – ấy là trong bất cứ hiện tượng nào, sự vật nào, cậu cũng nhìn thấy, cũng tìm ra mặt tốt trong đó. Tớ thì ngược lại – tớ nhìn thấy cái xấu trước đã. Rồi tớ có viết về cái xấu ấy hay không là chuyện khác.

Khi nào có bầu tâm sự, hoặc buồn phiền, thì Khải đột nhiên tìm tôi, cố ý tìm, chứ không phải ngẫu nhiên đến. Và không cậu tớ nữa, mà ông ông tôi tôi, cứ như thể muốn gây sự.

Ghi Chép Bên Phà chưa từng xuất hiện trong nguyên bản tiếng Việt. Nó được in thẳng bằng tiếng Pháp trong một tập truyện ngắn của nhà xuất bản ngoại văn. Nó rồi mất tăm mất tích. Việc Khải đọc nó đối với tôi là chuyện bất ngờ. Trong số bạn bè cùng thế hệ, tôi biết hai người rất chịu khó đọc và đọc nhiều nhất bất cứ cái gì để trở thành uyên bác là Nguyên Ngọc và Nguyễn Khải. Bên cạnh hai trái núi ấy, tôi là con chuột.

Ghi Chép Bên Phà là chuyện một anh trưởng bến trong thời gian chiến tranh ác liệt đã vượt mọi quy tắc, dám cho một chuyến xe không thuộc bất cứ dạng ưu tiên nào được đi trước cả một đoàn xe ưu tiên đang xếp hàng dài chờ sang sông. Nó là chuyến xe chở búp bê và sách vở cho học sinh vào vùng đang có chiến sự.

Gần Nguyễn Khải, tôi hiểu ra nét đặc thù trong cách nhìn của anh.

Con mắt mỗi người do trời sinh. Hoặc do hoàn cảnh xã hội tác động vào quá trình trưởng thành. Chuyện này khó lý giải. Tôi từng gặp những người có xu hướng thấy phần xấu ở người khác trước khi biết đến phần tốt. Theo tôi, họ là những người không may. Với cái nhìn ấy, họ để mất rất nhiều cái đáng lẽ họ có được, tình bạn chẳng hạn. Tôi không khẳng định Khải là một người như thế, nhưng hao hao thế có lẽ đúng.

Khải ít có bạn thân. Tình bạn giữa hai chúng tôi là thế nào tôi cũng không dám nói chắc – thân không thân mà sơ cũng không sơ, hoặc lúc thân lúc sơ, khó xác định. Giữa đám đông anh có bộ mặt khác – đàng sau nụ cười vô nghĩa với bất cứ ai và với mọi người, là một cái gì đó không thể biết, dưới cử chỉ vồ vập kia rất có thể là tâm trạng lạnh lùng.

Khải hay tìm tôi để tâm sự là có thật. Trong những lần gặp ấy, tôi biết một Khải không màu mè, không vờ vĩnh. Những cuộc gặp như thế không bao giờ có thể biết trước, Khải đến như một cơn gió, ào tới rồi ào đi. Anh đến với tôi có lẽ vì tôi là người chịu chuyện, với tôi anh có thể trút bầu tâm sự. Anh nghĩ tôi hiểu anh hơn người khác chăng, tôi không dám chắc. Nhưng điều Khải biết chắc là tôi không có thói đưa chuyện. Nói với tôi, anh không cần thận trọng. Vào thời ấy mọi người đều sợ kẻ đưa chuyện, kể cả kẻ đưa chuyện vô tâm. Mọi lời nói qua nói lại vô tình bay đến những cái tai chăm chú dễ mang đến tai vạ. Khải không ngoại lệ. Anh cũng biết sợ.

Cái đặc điểm nhìn thấy cái xấu trước cái tốt, người tinh đọc anh vẫn thấy. Trong những tác phẩm của mình, thỉnh thoảng anh lại điểm vào chân dung nhân vật chính diện vài nét không ra gì. Khải viết theo thời, là điều ai cũng biết. Nhưng anh không đừng được để thỉnh thoảng lại lộ ra cái mà anh thấy. Chính anh về sau cũng thú nhận: “Cái buồn cười là sự trái nghịch trong cùng một người, kẻ vô luân nói chuyện đạo đức, tên ăn cắp dạy dỗ phải bảo vệ của công, người hống hách lại là tên nịnh bợ bậc nhất”.

Viết về vùng Thiên Chúa Giáo, Chu Văn có “Bão biển”, Nguyễn Khải có “Xung đột”, “Mùa lạc”. Bão Biển của Chu Văn bị người ta bỏ quên, Nguyễn Khải được giới phê bình khen lấy khen để. Biết tôi trong thời thơ ấu sống trong một làng công giáo toàn tòng, anh muốn nghe tôi nhận xét.

– Ông tả hay – tôi nói – Nhưng đúng thì không. Chẳng có người đi đạo nào cứ mở miệng là kêu Chúa như ông viết. Ông không thể không biết trong Mười Điều Răn thì điều thứ hai là: “Chớ kêu tên Đức Chúa Lời vô cớ”.

– Ông tưởng tôi không biết à? Tôi phải tả thế mới được – Khải nheo mắt trong nụ cười tinh quái – Để sau này người ta phán cho một câu: “Chẳng biết đếch gì về đạo Chúa cũng viết”. Để cho người ta nhìn ra cái sự viết theo thời của tôi nó là thế nào.

Hiểu được cái láu cá của anh chàng này thực không dễ.

Một lần khác, tôi thấy cái nhìn xấu trước, tốt sau của Khải.

– Ông có thấy Thanh Tịnh trả tiền lần nào khi đi với chúng mình chưa? – dắt xe ra khỏi nhà hàng Phú Gia ở Bờ Hồ sau một chầu bia có mặt Thanh Tịnh, Khải nhận xét – Chưa, phải không nào?

Tôi ngỡ ngàng:

– Ờ…, quả có thế. Mình không để ý.

Khải cười hì hì:

– Ông là thằng lơ lửng trên mây. Ông chẳng để ý đến cái đếch gì hết. Ông khoái viết cái ông nghĩ ra, ông bịa ra, ông không chịu chú mục quan sát cái chỉ riêng ông thấy. Mà ông thấy ít lắm, nói ông đừng giận.

– Ông tinh, tôi công nhận.

– Tay này chúa ăn chạc, uống chạc.

– Ai cơ.

– Tôi đang nói về Thanh Tịnh mà.

Nhận xét của Khải sao mà lặt vặt, sao mà ác.

– Làm gì đến nỗi thế – tôi nói – Ông ấy cũng vô tâm thôi.

Chúng tôi thường có những bữa tụ hội tình cờ, tan cuộc thì một người nào đó sẽ trả tiền cho cả bọn. Người nào đó ấy là người vừa lĩnh nhuận bút một cuốn sách, hoặc một bài báo. Túi chúng tôi thường rỗng, mọi người đều rách như nhau trong một xã hội cào bằng, nhưng chúng tôi sống hào sảng, không keo kiệt.

– Tại anh em mình tranh trả trước đấy chứ – tôi nói – Đàn em trả cho đàn anh, có sao.

Nguyễn Khải nhìn vào mặt tôi mà cười tiếp.

Nụ cười chê bai, nụ cười khinh khi, ra cái điều tôi ngây thơ, tôi ngớ ngẩn. Nụ cười ấy là cái tôi không thích ở Khải.

5

Tôi có một ông bạn văn già, tiên phong đạo cốt, khinh và ghét Nguyễn Khải lắm:

– Anh em mình chẳng thằng nào bén gót nó. Này nhé: khi còn sống nó được đảng tin cậy, chiều như chiều vong, viết cuốn nào in cuốn ấy. Chẳng bù lũ chúng mình. Nó còn hèn nữa. Anh em bị đánh, nó không hó hé nửa lời.

Vơ tôi vào với ông trong hai chữ “chúng mình” là ông chiếu cố. Ông có sách in, tuy không nhiều. Về tiếng tăm, ông thua rất xa Nguyễn Khải. Các nhà phê bình gạt sách của ông sang một bên. Tôi nói ông chiếu cố chơi với tôi là ý này: tôi hoạ hoằn lắm mới được đăng một truyện ngắn trên báo, còn ông là người có sách, sách có gáy. Văn của ông không công không phạt, như vị cam thảo trong thuốc bắc, ông viết chuyện người tốt việc tốt, bút pháp trơn tru, câu chữ mượt mà, phải tội hơi dây cà ra dây muống. Để in ông, các biên tập viên không mất công săm soi. Đã là nhà xuất bản thì phải có sách ra, sách của ông tiện lợi, sách của ông không có vấn đề, không đụng đến ai, không đụng đến cái không được phép đụng. Người như ông nhiều. Người khác ông ít. Người khác ông hoặc bị đánh cho bầm giập, bị dìm xuống bùn, hoặc tìm cách giấu mình trong quên lãng, giả câm giả điếc. Trong việc xuất bản người ta sợ nhất thứ văn nhiều ẩn dụ, mọi câu chữ đều có thể suy ra sự nói cạnh nói khóe, được các nhà điểm sách bảo hoàng hơn vua sẵn sàng khoác cho cái tội “biểu tượng hai mặt” có kèm tiếng tây “symbole équivoque” trong ngoặc kép. Săm soi kỹ là thế, từng câu, từng chữ, thế mà thỉnh thoảng nhà xuất bản này nhà xuất bản khác vẫn bị đánh, sách bị thu hồi vì mất lập trường. Lập trường là thứ dễ đánh mất, luôn bị đánh mất ở mọi nơi. Với nhà xuất bản thì cái sự đánh mất nó là đại họa.

Tôi cũng nghĩ như ông – đảng không tin Nguyễn Khải, không yêu Nguyễn Khải thi còn tin ai, còn yêu ai?

Hoá ra sự đời không đơn giản. Nó rắc rối.

Tôi vào tù. Trong tù người ta hỏi tôi đủ thứ: ai, ở đâu, làm sao, thế nào? Trong một buổi hỏi cung, câu chuyện lan man tới lĩnh vực văn chương, viên chấp pháp già có dáng một thày ký còm thời thuộc Pháp đột nhiên đặt câu hỏi:

– Anh chơi với Nguyễn Khải, anh thấy anh ta là người thế nào?

Tôi ngạc nhiên. Tôi không chờ câu hỏi này. Tôi nhún vai:

– Còn thế nào nữa? Anh ta là người của đảng, hoàn toàn. Người như Nguyễn Khải mà đảng còn nghi ngờ sao?

Viên chấp pháp ngả người, cười khẩy:

– Cho đến nay thì chưa. Nhưng cảnh giác thì vẫn có, bao giờ cũng có – văn nghệ sĩ các anh, nói thật, là lũ sáng đầu tối đánh, không thể tin được. Anh thấy Nguyễn Khải có gì đáng để anh báo cáo với cơ quan an ninh chúng tôi không? Quan điểm khác với đảng lộ ra trong những lời tâm sự chẳng hạn…

Tôi lắc.

– Cứ nói, nếu thấy có. Đừng ngại. Đừng vì nể nang mà tránh. Thành khẩn là điều chúng tôi muốn nghe ở các anh. Nó cũng là điều quyết định anh ở đây lâu hay mau.

Tôi nhún vai:

– Về Nguyễn Khải tôi chẳng có gì để nói.

Người nhà nước nhìn chòng chọc vào mặt tôi, lại cười khẩy:

– Anh không nói cũng chẳng sao. Anh không nói người khác sẽ nói. Chúng tôi có trăm tai nghìn mắt, chúng tôi biết hết. Chẳng có gì lọt qua mắt cơ quan an ninh chúng tôi. Nói chứ?

Tôi không hiểu y còn muốn gì nữa ở tôi:

– Tôi không có gì để nói về Nguyễn Khải. Nếu có cái cần phải nói thì đó là: cơ quan an ninh các người chỉ tin ở chính mình, ngoại giả kẻ nào cũng đáng ngờ.

Dường như thấy mình đi quá xa, y chữa:

– Tin Nguyễn Khải thì chúng tôi vẫn tin. Tin, nhưng có giới hạn. Nói để anh biết, loại như Nguyễn Khải không thể ở trong cơ quan chúng tôi lấy một ngày. Tin là tin thế đấy. Anh ta sẽ bị loại ra đầu nước.

Nhìn vẻ mặt ngơ ngác của tôi, y nói thêm:

– Ngay cả Nguyễn Đình Thi cũng vậy.

Nguyễn Đình Thi đang là chủ tịch Hội nhà văn. Trước khi bị bắt tôi còn tản bộ với anh ở đường Bà Triệu. Chúng tôi nói chuyện nhiều, chuyện văn, chuyện đời, không chính trị. Chẳng lẽ do tôi bị theo dõi mà cuộc gặp gỡ ngẫu nhiên ấy đã làm anh mất điểm với đảng của anh, anh cũng bị nghi ngờ?

Thì ra trong chế độ công an trị, công an chỉ tin chính họ mà thôi.

Mà cũng có thể còn hơn thế nữa, theo tôi nghĩ – họ cũng chẳng tin nhau.

Trở về xà lim, tôi buồn rượi.

Khi bọn chấp pháp ép tôi phải nói ra những gì chúng muốn khai thác ở tôi về những người mà tôi có quan hệ quen biết, từ phó chủ tịch nước cho tới các quan chức lớn, các văn nghệ sĩ, thì đó là dấu hiệu rất xấu – tôi khó lòng ra khỏi nơi này. Quả nhiên vậy. Đời tù của tôi kéo dài chín năm.

6

Năm 1981 hay 1982 không nhớ, tôi đến thăm Nguyễn Khải ở đường Nguyễn Tất Thành. Nhà không to, không bé, nhưng là nhà riêng, không chung chạ với ai. Vào thời gian ấy nhiều cán bộ được phân nhà. Nhà được phân thường là của người vượt biên để lại. Cơ quan nào phân cho anh tôi không biết, không hỏi. Có thể là quân đội, mà cũng có thể là cơ quan đảng, là ủy ban, là sở nhà đất, hoặc do người được phân nhượng lại. Cái sự có nhà riêng linh tinh lắm, rối rắm lắm – đôi khi chỉ là nhờ những mối quan hệ ruột thịt hay bạn bè, hoặc bằng cách nào khác, chẳng thể nào biết, chẳng thể nào tưởng tượng ra. Căn phòng anh tiếp tôi tuềnh toàng, sàn gạch hoa nhớp nhúa, đồ đạc cũ mèm.

Chúng tôi đang vui chuyện thì nghe tiếng trẻ con léo nhéo ngoài cửa. Khải đứng lên:

– Ông ngồi chơi. Mình bán mấy viên đá cho tụi trẻ – anh nói, với một chút bẽn lẽn – Nhanh thôi.

Tôi đợi. Khải chạy đi lấy cái rá và xô nước, mở cái tủ lạnh to đùng, lấy ra những cái cốc nhôm, nhúng vào xô nước, thảy những cục đá vào rá, rồi mở cửa chạy ra ngoài.

Lát sau, anh trở lại,một tay thọc tiền lẻ vừa thu được vào túi quần:

– Vẫn phải làm lặt vặt một chút để cải thiện, ông ạ – anh cười bẽn lẽn – Chúng mình đang nói chuyện gì ấy nhỉ?

Tôi ái ngại nhìn Khải. Tôi không ngờ được chứng kiến cảnh vừa rồi. Nó là chuyện bình thường với mọi gia đình cán bộ bình thường. Hồi ấy đá cục là một mặt hàng bán chạy, được nhiều nhà làm.

Về sau này Khải đã có cuộc sống khá hơn trước nhiều, khi những bài báo, những truyện ngắn ở anh được trả những khoản nhuận bút cao ngất ngưởng, không nhà văn nào sánh được.

Hôm ấy tôi rất muốn kể cho Khải nghe điều tôi được nghe từ miệng viên chấp pháp. Nó là lời nói thật, tôi tin. Nó cũng là lời khẳng định cái nhìn của đảng đối với văn nghệ sĩ. Là cái nhìn bình thường của chủ nhà với đầy tớ.

Nhưng tôi đã giữ cho nó không buột ra. Tôi e làm Khải đau.

Tôi lầm. Sau khi đọc “Đi tìm cái tôi đã mất” tôi mới hiểu Khải không phải không biết. Nhưng anh đã giữ kín những gì mình thấy, che khuất chúng dưới màu hồng của những dòng tụng ca.

Chính Nguyễn Khải đã từng viết thế này:

“ …Bỗng nhiên có một nhà chính trị, cũng là dân làm văn làm báo của Đảng từ trước cách mạng, nhưng đã mất ngôi mất quyền, liền đứng ra tổ chức tờ báo cho những nghệ sỹ ham chuộng tự do được tự do bày tỏ nỗi niềm. Mình thì nói tự do về nghệ thuật, họ thì nói tự do về chính trị, họ muốn giành quyền, muốn đòi quyền. Nhưng họ không thể làm được những chuyện đó. Thân phận họ tầm thường, tài nghệ thì vớ vẩn, tập hợp thế nào được dư luận và công chúng, nhất là công chúng của chúng ta, mượn cả tiếng kêu thống thiết và cảm động đòi tự do để sáng tạo của chúng ta nữa. Nhà chính trị ấy là ông Nguyễn Hữu Đang, ông đó mới thật là linh hồn, kẻ xúi giục và tổ chức ra mọi sự của cái thời ấy. Mưu mô bị vỡ lở, kẻ chủ mưu phải ngồi tù, anh em mình không đi tù nhưng bị treo bút những mấy chục năm còn đau khổ cực hơn cả đi tù. Mấy ông chính trị thất thế, lắm tham vọng, lắm mưu mô có đi tù tôi cũng không thương. Đã theo cái nghề ấy ắt phải chịu cái nghiệp ấy. Chỉ thương anh em mình lòng trong dạ thẳng, nông nổi thơ ngây, cứ nghĩ bụng dạ họ cũng như mình, nào ngờ họ lại nghĩ ngợi sâu xa như thế. ”

Cũng trong bức thư đó Nguyễn Khải tiếp lời trần tình của mình:

“Lại thêm một kinh nghiệm nữa của riêng tôi thôi. Năm 1974 một nhà chính trị đương quyền có nhờ tôi viết một loạt bài chống cách sống tiêu cực, góp phần xây dựng một cách sống thật cộng sản. Tôi nhận lời ngay, và đã viết một loạt bài trong tâm trạng hào hứng và xúc động. Vì nó cần thiết, vì nó thỏa lòng. Bỗng dưng bài gửi tiếp không được đăng nữa. Những bài được đăng được các cơ quan có trách nhiệm duyệt xét lại, và tôi trở thành tên cầm đầu của một nhóm “Nhân văn giai phẩm” gì đó, nhưng nguy hiểm hơn là đã lấy chính báo Đảng làm diễn đàn để truyền bá tư tưởng chống đối của mình. Người phê phán tôi gay gắt nhất là người đã yêu cầu tôi viết bài. Tôi không nói lại một lời nào, cũng không oán hận một ai cả… Nhưng tôi tự thề với mình là từ nay chỉ viết bằng vài suy nghĩ độc lập của chính tôi, không nghe lời dẫn dụ của bất cứ ai, cho dầu là người mình rất quý mến.

Mình là người tử tế chẳng lẽ suy nghĩ riêng lại không tử tế hay sao? Tôi không thích lại một lần nữa Hội nhà văn và lĩnh vực văn nghệ lại trở thành trận địa quyết chiến của mấy ông lắm mưu tranh bá đồ vương. Tôi không nói vu đâu, cái sự chửi bới bôi nhọ vu khống tất cả ai dám nói ngược, đe dọa ra mặt hoặc bắn tin đe dọa bất cứ ai tỏ vẻ lạnh nhạt, hoài nghi cái sự tàn sát tận diệt, gây một không khí căng thẳng hung bạo ấy là sặc mùi chính trị …Một lần nữa , với mấy anh muốn mượn nhà văn để xây mộng công hầu , tôi xin có lời kêu gọi khẩn thiết: “Hãy buông tha chúng tôi, đừng xúi giục anh em tôi đánh nhau lần nữa , đừng quấy rầy chúng tôi, đừng lợi dụng chúng tôi.”

Nguyễn Khải là người có tài. Tài là cái không chịu bị chìm lấp. Nó đòi được biết đến, đòi được phơi mình dưới ánh sáng mặt trời. Với người này là toán học, người kia là hội hoạ, không trừ cả nghề bói toán. Khải có con mắt quan sát sắc sảo, có tài viết ra những gì mắt anh thấy. Anh đã chiều theo cái tài của mình để cho nó được thiên hạ biết đến. Anh viết, bắt đầu bằng những bài báo tường, rồi báo giấy, rồi những cuốn sách.

Anh sinh ra trong một thời đặc biệt khe khắt với mọi sản phẩm chữ nghĩa. Mọi thứ viết đều phải nhất nhất tuân theo ý kẻ cai trị. Viết khác ý nó thì nó đập cho kỳ chết. Anh muốn phô cái tài của mình thì anh phải làm ra những cái mà nó muốn. Thế là người đọc có một nhà văn Nguyễn Khải như ta biết. Một thằng nịnh, một thằng hèn, một văn nô, như nhiều người nghĩ.

Khải thèm được viết để chiều cái tài thiên phú. Dần dà cái sự thèm ấy trở thành một bản năng được cấy ghép vào người. Nói cách khác, nó là một thứ ma tuý, không có nó không sống được. Đã bập vào nó khó dứt ra lắm. Khải đã bập vào, đã vật vã, đã không dứt ra được. Mãi cho tới cuối đời.

Nguyễn Khải đã từng lầm đường. Như rất nhiều người, trước khi tỉnh ngộ.

“Đi tìm cái tôi đã mất” đến với tôi khi Khải không còn.

Tôi đã ở rất xa, cả quá khứ lẫn địa lý. Với bài viết này Khải bộc bạch những suy nghĩ được giấu kín trong lòng. Không thể tưởng tượng nổi nhà văn được coi là con yêu của đảng lại có thể nói toạc về đảng của mình đến thế này: “Nói dối lem lém, nói dối lỳ lợm, nói không biết xấu hổ…”

Người ta thường nói về “cái quan định luận”. Khi chiếc đinh cuối cùng được đóng xuống tấm ván thiên cho một kiếp người, chúng ta mới có thể, mới có quyền nói lời nhận xét chung cuộc về người đã khuất.

Nguyễn Khải đã nằm yên dưới ba tấc đất. Mọi điều thiên hạ bình phẩm về mình anh chẳng còn biết, chẳng còn quan tâm. Chúng ta sẽ phải nói về anh, như sản phẩm của một thời thế nào đây, cho đúng? Tôi không có câu trả lời cho câu hỏi này. Nói thế nào mới phải, mới công bằng đây? Cho anh, và cho cả một thế hệ cầm bút.

Chẳng lẽ Nguyễn Khải không để lại được chút gì cho lớp người sau? Chẳng lẽ chúng ta không rút ra được bài học nào từ Nguyễn Khải? Chí ít thì cũng ở văn chương, bút pháp.

Nói về một con người sao mà khó thế!

“Bất cứ nhà nước nào lấy học thuyết xã hội hoặc tôn giáo thay cho hiến pháp thì trước sau sẽ chuyển đổi thành nhà nước chuyên chế”. Và “Những gì mà chủ nghĩa cộng sản hứa sẽ thành hiện thực trong tương lai thì cái hiện thực ấy sẽ giết chết cả loài người”.

Khái quát được đến thế, không một nhà văn Việt Nam nào làm được.

Không sự ly khai nào có thể rốt ráo hơn.

Paris, 2015 by Thu Vu

Tố Ngọc Trần st

BÀ HỒ THỊ THẢO, vợ nhà văn Doãn Quốc Sỹ

Trung Học Cường Để Qui Nhơn ·Follow

·

Doãn Quốc Sỹ sinh năm 1923. Cha ông là Doãn Hưu, một nhà nho và người em trai của ông là Doãn Nho (Doãn Nho là nhạc sĩ, Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam, tác giả của các bài hát Tiến bước dưới quân kỳ, Người con gái sông La, Năm anh em trên một chiếc xe tăng, Chiếc khăn Piêu…)

Năm 1946, Doãn Quốc Sĩ lập gia đình với con gái nhà thơ Tú Mỡ (Hồ Trọng Hiếu) là bà Hồ Thị Thảo. Năm 1954, ông cùng gia đình di cư vào Nam.

Ông dạy học, là giáo sư trường Đại học Sư Phạm Sài Gòn, Đại học Văn Khoa Sài Gòn và viết văn, làm thơ. Ông du học tại Hoa Kỳ về ngành giáo dục và rồi trở về nước tiếp tục công việc giảng dạy cho đến năm 1975.

Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là Khu Rừng Lau, một trường thiên tiểu thuyết gồm có: Ba Sinh Hương Lửa (1962), Người Đàn Bà Bên Kia Vĩ Tuyến (1964), Tình Yêu Thánh Hóa (1965), Những Ngả Sông (1966), trong đó nội dung mô tả lại những cảm xúc đớn đau của một thế hệ thanh niên mới lớn tham gia vào công cuộc kháng chiến chống Pháp nhưng sau đó phát giác ra mình đã bị lợi dụng …

Có lẽ chính vì thế mà ông đã bị bỏ tù sau năm 1975 , tổng cộng là 14 năm. Ông có tên trong danh sách những tên “biệt kích văn hóa”, bị bắt trong chiến dịch khởi động ngày 3 tháng 4 năm 1976, một năm sau ngày chiến tranh Việt Nam kết thúc, cùng hàng trăm nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ, nhân sĩ miền Nam …

Ông được phép di cư sang Hoa Kỳ vào năm 1995. Ông là tác giả của khoảng 25 cuốn sách. Chuyện ngụ ngôn của ông có tựa đề Con cá mắc cạn đã được dịch ra tiếng Anh (The Stranded Fish).

(MTH – theo Wikipedia)

Các bạn nghe con gái của nhà văn Doãn Quốc Sỹ kể lại cuộc đời thầm lặng của mẹ mình, bà Hồ Thị Thảo.

THẦM LẶNG

Một đời thầm lặng mẹ theo bố.

Tháng 9 năm 1954 mẹ theo bố vào Nam. Trước đó bố hoạt động ngang dọc, sáng ngời lý tưởng, rồi ê chề thất vọng. Quyết định vào Nam là của bố, mẹ chỉ bế hai con và dắt cô em chồng 17 tuổi theo. Trong Nam, bố tưng bừng thi thố tài năng, tay phấn tay bút. Mẹ thầm lặng ở nhà nuôi dạy con và chăm chút em. Dân số con từ hai tăng thành tám. Tám con tám tính, có lúc hư lúc ngoan; mẹ theo từng bước, khen chê mắng mỏ. Cô em chồng tốt nghiệp đại học, chuẩn bị lên xe hoa, mẹ lo toan chuyện cưới hỏi. Bố vất vả bên ngoài, về nhà chỉ cần đảo mắt nhìn là thấy mọi sự tươm tất. Ra đường, các con được gọi là “con bố”, em là “em anh”, không ai biết có một nhân vật thầm lặng đã làm nên những con người ấy.

Vào những năm thăng tiến trong cả hai nghề dạy và viết, bố hay mời khách về nhà đãi đằng. Mẹ tiếp khách lịch thiệp, rồi rút về hậu trường trổ tài nấu nướng. Trước khi ra về các bác bao giờ cũng chào “bà chủ” trong tiếng cười hỉ hả “Cám ơn chị cho một bữa ngon quá.” Thỉnh thoảng có những vị khách nữ, khen thức ăn và khen cả ông chủ. Tôi còn nhớ có người còn nói rất chân tình với mẹ: “Chồng em mà được một phần của anh thì em chết cũng hả.” Hình như mẹ đón nhận lời nói ấy như một sự khen tặng cho chính mình.

Rồi chính sự miền Nam nóng bỏng; ngòi bút bố cũng nóng theo… không mấy quan tâm đến “chuyện các ông”, nhưng khi bố đi Mỹ du học, mẹ ở nhà điều hành việc bán sách thật tháo vát. Khoảng hai tuần một lần, mẹ đi xích lô đến trung tâm Saigon, rảo một vòng các tiệm sách để xem họ cần thêm sách nào. Sau đó mẹ cột sách thành từng chồng và “đáp” một chuyến xích lô khác để giao sách. Tôi hay mân mê những sợi giây được cột chắc nịch, suýt xoa: “Sao mẹ cột chặt hay thế””

Thế rồi chính sự miền Nam đến hồi kết thúc. Con người không chính trị của bố lại một lần nữa ê chề. .. Các con chưa đứa nào đến tuổi kiếm tiền. Mẹ xưa nay thầm lặng trong vai “nội tướng”, giờ miễn cưỡng ra quân. Tiền dành dụm của gia đình không đáng kể. Có tám miệng để nuôi, có bố nhục nhằn trong lao tù đợi tiếp tế. Mẹ vụng về tìm kế sinh nhai. Thoạt tiên mẹ nấu khoai mỳ trộn với dừa và vừng, rồi để vào rổ cùng với một ít lá gói. Tôi băn khoăn hỏi:

“ Mẹ nghĩ có bán được không””

“Mẹ không biết, cứ mang ra chỗ trường học xem sao.”

Nhìn dáng mẹ lom khom ôm rổ, đầu đội xụp cái nón lá, tôi thương mẹ khôn tả. Chỉ nửa tiếng sau tôi đã thấy mẹ trở về. Rổ khoai mỳ vẫn còn nguyên, mẹ ngượng ngập giải thích:

“Hình như hôm nay lễ gì đó, học trò nghỉ con ạ.”

Rồi mẹ lại xoay sang nghề bán thuốc lá. Mẹ mua lại của ai đó một thùng đựng thuốc lá để bầy bán. Mẹ nghe ai mách bảo, chọn một địa điểm khá xa nhà rồi lụi hụi dọn hàng vô, dọn hàng ra mỗi ngày. Nghề này kéo dài được vài tháng. Mẹ kể cũng có một số khách quen, nhưng toàn mua thuốc lá lẻ. Hôm nào có khách “xộp” mua nguyên bao thì mẹ về khoe ngay. Cũng may thuốc lá không thiu nên khi “giải nghệ” mẹ chỉ lỗ cái thùng bầy hàng.

Mẹ rút về “bản dinh” là căn nhà ở cuối hẻm, tiếp tục nhìn quanh, tìm một lối thoát. Hàng xóm chung quanh phần lớn là những người lao động. Họ như những đàn kiến chăm chỉ cần cù, 4 giờ sáng đã lục đục, người chuẩn bị hàng họ ra chợ, kẻ kéo xe ba bánh hoặc xích lô ra tìm khách. Suốt mười mấy năm qua họ nhìn gia đình chúng tôi, gia đình “ông giáo”, như từ một thế giới khác, kính trọng nhưng xa cách. Nay “ông giáo” đi tù, “bà giáo” hay xuất hiện ngoài ngõ, có lẽ họ cảm thấy gần gũi hơn. Một hôm, chị bán sương xâm ở đối diện nhà qua hỏi thăm “ông giáo”. Thấy cái máy giặt vẫn còn chạy được, chị trầm trồ: “Giặt máy tiện quá bác há!”, rồi nảy ý “Tụi con ngày nào cũng có cả núi quần áo dơ. Bác bỏ máy giặt dùm, tụi con trả tiền. Bác chịu không”” Lời đề nghị thẳng thừng, không rào đón. Mẹ xăng xái nhận lời. Kể từ đó, mỗi tuần khoảng hai lần, mẹ nhận một thau quần áo cáu bẩn, bốc đủ loại mùi khai, tanh, nồng. Mẹ đích thân xả qua một nước, rồi múc nước từ hồ chứa vào máy giặt, bỏ xà bông và bắt đầu cho chạy máy. Cái máy cổ lỗ sĩ, chạy ì ạch nhưng nhờ nó mà mẹ kí cóp được chút tiền chợ.

Ít lâu sau, cũng chị hàng xóm đó lại sáng thêm một ý nữa:

“Con bé nhà con nay biết bò rồi, con không dám thả nữa. Bác nhận không, con gửi nó mỗi ngày từ sáng tới chiều. Con trả tiền bác.”

Thế là sự nghiệp nhà trẻ của mẹ bắt đầu. Mẹ dọn căn gác gỗ cho quang, có chỗ treo võng, có cửa ngăn ở đầu cầu thang. Cả ngày mẹ loay hoay bận bịu pha sữa, đút ăn, lau chùi những bãi nước đái. Được ít lâu, chị bán trái cây ở cuối hẻm chạy qua nhà tôi, nói:

“Bác coi thêm con Đào nhà con nha. Con mang cái võng qua mắc cạnh cái võng của con Thủy.”

Hai võng đong đưa một lúc, cháo sữa đút liền tay hơn, căn gác bừa bộn hơn. Sau đó lại thêm một thằng cu nữa. Mẹ tay năm tay mười, làm việc thoăn thoắt. Cũng công việc quen thuộc ấy, ngày xưa làm cho con, nay làm kế sinh nhai, nuôi đủ tám con với một chồng. Mẹ không còn thầm lặng nữa. Mẹ lớn tiếng điều khiển tám quân sĩ, cần roi có roi, cần lời ngọt có lời ngọt. Riêng chúng tôi vẫn nhớ ơn những người lao động đã giúp chúng tôi sinh sống những ngày khốn khó đó.

Nhưng sau những giờ ban ngày ồn ào náo động là những đêm tối trầm ngâm lo lắng. Nỗi bận tâm không rời của mẹ là chuyện thăm nuôi bố. Mỗi ngày mẹ nghĩ ra một món, làm dần vào buổi tối, nay muối vừng, mai mắm ruốc, mốt bánh mỳ khô. Mẹ để sẵn một giỏ lớn trong góc bếp và chất dần đồ thăm nuôi trong đó. Khi giỏ đầy là ngày thăm nuôi sắp tới. Thuở ấy bố bị giam ở núi đồi Pleiku, muốn lên đến đó phải mất hai ngày đường và nhiều giờ chầu chực xe đò. Mỗi lần thăm nuôi, hoặc mẹ, hoặc một đứa con được chỉ định đi. Con trưởng nữ hay được đi nhất vì nó tháo vát và nhanh trí, thằng thứ nam cũng được nhiều lần “tín nhiệm”; mẹ nói nó nhỏ tuổi nhưng đạo mạo, đỡ đần mẹ được. Con thằng trưởng nam đúng tuổi đi “bộ đội”, mẹ ra lệnh ở nhà. Có lần mẹ đi về, mặt thất thần. Các con hỏi chuyện thì mẹ chỉ buông hai chữ “biệt giam”. Biệt giam thì bị trừng phạt không được thăm nuôi. Tôi thảng thốt hỏi:

“Đồ thăm nuôi đâu hết rồi mẹ””

“Mẹ phải năn nỉ. Cuối cùng họ hứa chuyển đồ ăn cho bố.”

“Mẹ nghĩ họ sẽ chuyển không”

“Họ hẳn sẽ ăn bớt, nhưng nếu mẹ mang về thì phần bố đói còn chắc chắn hơn nữa.”

Mẹ ngày nào thầm lặng, nay thực tế và quyết đoán như thế.

Ngày bố được thả đợt 1, nhà trẻ của “bà giáo” vẫn còn hoạt động. Mẹ hướng dẫn bố đu võng khi các bé ngủ. Mẹ cũng dặn bố thường xuyên lau chùi gác và bỏ giặt tã dơ. Bố một mực nghe lời. Tưởng như cờ đã chuyền sang mẹ một cách êm thắm…

Tuy nhiên, mẹ không thể ngăn được bố lân la cầm lại cây bút. Thời gian này là lúc họ hàng ngoài Bắc vào chơi nhiều. Bên ngoại có cậu tôi làm đến chức thứ trưởng; cậu kể rằng lúc còn sống, ông ngoại (một nhà thơ cách mạng) phiền lòng vì sự nghiệp văn chương của thằng con rể. Bên nội có chú tôi – một nhạc sĩ cách mạng– chú biết ngòi bút đang thôi thúc bố và đã từng rít lên giữa hai hàm răng:

“Trời ạ! Đã chửi vào mặt người ta, không xin lỗi thì chớ lại cón nhổ thêm một bãi nước bọt! Lần này mà vào tù nữa thì mọt gông.” .

Mấy mẹ con chết lặng trước viễn tượng “mọt gông”. Bố không màng đến điều này, vẫn miệt mài gõ máy đánh chữ. Đêm khuya thanh vắng tiếng gõ càng vang mồn một. Vài lần mẹ can ngăn, có lần mẹ giận dữ buộc tội:

“Ông chỉ biết lý tưởng của mình, không biết thương vợ con.”…

Mẹ lại thử can thiệp, nhưng đã quá trễ. Bố bị bắt lần thứ hai năm 1984. Lần thứ hai bị bắt, bố bình tĩnh đợi công an lục lọi tung nhà. Trước khi bắt đi, họ chụp hình bố với nhiều tang chứng chung quanh. Trong hình bố ngẩng cao đầu trông rất ngạo nghễ. Nhiều năm sau, bố vẫn còn được nhắc tới với hình ảnh này. Không ai biết đến người đàn bà thầm lặng bị bỏ lại đằng sau. Sau biến cố thứ hai này, mẹ phải đối phó thêm với nhiều khó khăn loại khác, điển hình là những giấy gọi gia đình ra dự phiên tòa xử bố. Gọi rồi hoãn, rồi lại gọi lại hoãn. Mỗi lần như vậy cả nhà lại bấn loại tâm trí, lo cho mạng sống của bố. Riêng mẹ thì vừa lo vừa soạn thêm một số thức ăn thăm nuôi. Mẹ thực tế là thế đó.

Sau khi bố bị gọi án 10 năm tù, cuộc sống của mẹ không còn những bất ngờ khủng khiếp, chỉ còn những đen tối và tù túng đều đặn. Tưởng là dễ chịu hơn, nhưng thực ra nó gậm nhấm tâm thức, tích lũy buồn bực chỉ đợi cơ hội bùng nổ. Hết ngày này qua tháng nọ mẹ lầm lũi chuẩn bị đồ thăm nuôi, từng món ăn thức uống, từng vật dụng hằng ngày. Các con lần lượt trưởng thành, đứa nào cũng có bạn bè và những sinh hoạt riêng.

Chuyện thăm nuôi bố và lòng thương bố quan trọng lắm, những cũng chỉ là một phần trong những cái quan trọng khác trong đời. Chỉ đối với mẹ, những thứ ấy mới là tất cả, độc tôn choán ngập tâm hồn mẹ. Mẹ hẳn có những lúc thấy tức tưởi và cô đơn mà các con nào hay biết. Có vài lần chúng tôi lỡ một lời nói hoặc cử chỉ không vừa ý mẹ, mẹ òa khóc tu tu, lớn tiếng kể lể, tuôn trào như một giòng lũ không ngăn được. Lúc ấy chúng tôi mới choàng tỉnh.

Ngày mãn hạn tù về, bố bình an như một thiền sư, để lại sau lưng hết cả những thăng trầm của quá khứ. Rồi bố mẹ sang Mỹ ở Houston sống cùng cậu trưởng nam. Mẹ bận bịu với cháu nội, nhưng không quên nhắc ông nội đi tắm và bao giờ cũng nặn kem đánh răng vào bàn chải cho ông mỗi tối. Thỉnh thoảng giao tiếp với họ hàng và bạn bè, mẹ lại phải đỡ lời cho bố, khi bố cứ mỉm cười mà không nói năng chi. Thư viết về cho con cháu ở VIệt Nam, ai cũng nói mẹ viết hay hơn ông nhà văn Doãn Quốc Sỹ. Lúc đó chắc mẹ tự nhủ thầm rằng: “bởi vì mẹ là con của ông Tú Mỡ mà!”

Như thế được mười năm thì mẹ ngã bệnh. Hôm nay, ở giai đoạn cuối của căn bệnh Alzheimer, mẹ nằm bất động một chỗ và không nói được nữa. Nhưng mẹ vẫn đưa mắt nhìn bố mỗi lần bố ra vào trong phòng. Hôm nào bố vắng nhà vài ngày thì mẹ nhìn con trai, mắt dò hỏi lo lắng. Khi bố về thì mẹ vẫn nhìn bố, ánh mắt yên tâm hơn. Mẹ thầm lặng hơn bao giờ hết. Dưới mắt bố con chúng tôi, sự thầm lặng ấy càng ngày càng tỏa sáng.

Kim Khánh

(theo fb Phannguyên Psg)

See less

dòng họ Phan Đình, làng Địch Lễ, xã Nam Vân, Nam Định

Tâm Như Thanh Nghị is with Philip Le.

·

“Mua vui cũng được một vài trống canh”…

Lão Ngoan Đồng

·

CUỘC ĐẤT PHÁT QUAN

Nhờ được thực tập tại phòng Thí nghiệm Điện tử Thales ở Toulouse mà tôi quen anh Jean Đình Phan. Sau 2 tháng làm việc chung, chúng tôi thân hơn, rồi kéo ra nhà hàng O Pho đối ẩm. Ngà ngà say, ảnh kể tôi nghe sự tích dòng họ Phan Đình ở làng Địch Lễ, xã Nam Vân, Nam Định. Trong men nồng Bordeaux, câu chuyện ngược về hai trăm năm trước.

Nguyên quán vị tổ khai cơ dòng họ Phan Đình là huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh. Không biết cụ tên gì, về sau con cháu tôn hiệu Triệu Khánh Công. Cụ Triệu một mình đến làng Giáp Bát, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Ở đó một thời gian, cụ lại di cư đến làng Lương Xá, huyện Mỹ Lộc, Nam Ðịnh. Sau đó ít lâu, cụ lấy vợ, cũng không rõ họ tên, chỉ biết suy tôn là Từ Tại. Họ sinh được một trai, tên là Phan Ðình Ðịch (đời thứ II), vào năm Nhâm Ngọ, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 23 (1762).

Ông Phan Ðình Ðịch giỏi cả văn lẫn võ, được mời làm gia sư cho nhà họ Ngô ở làng Ðịch Lễ. Ông Địch lấy vợ rồi ở hẳn nơi ấy, khai chi tán diệp tộc Phan Đình.

Ông cố của Jean là Phan Đình Hiến (đời thứ IV), tự Diễn, thuộc chi Ất. Ông Hiến học chữ Nho, thi rớt trường Nhì, ở nhà làm thầy lang, lấy bà Trần Thị Hinh bán bún riêu. Làng gọi là ông bà Lang Bún. Họ có 3 trai, 2 gái.

Hương thí năm Canh Tý (1900), ông nội của Jean, Phan Đình Hòe (đời thứ V), cũng là trưởng nam của ông bà Lang Bún, đỗ Cử nhân vị thứ 5 tại trường Hà Nội – Nam Định. Trần Tế Xương cũng thi khóa đó, nhưng chỉ đỗ Tú tài. Cáu, Tú Xương giễu:

Ông Cử thứ năm con của ai

Học trò cụ đốc Tả Thanh Oai

Mẹ nghe con đỗ rối canh hẹ

Bố vứt dao cầu xuống ruộng khoai.

Tân cử nhân Phan Đình Hòe đốp lại:

Kìa thằng hỏi lão nó là ai

Chính lão, môn đồ cụ đốc Oai

Con đỗ mẹ mừng công dưỡng dục

Dao cầu đâu có cắt dây khoai.

Thơ Tú Xương nghiệt, mỉa mai bà bún Hinh nấu riêu dở và ông lang Hiến dùng khoai làm thuốc Bắc. Nhưng Cử Hòe đốp lại cũng không vừa, ừ thì mẹ tớ có công bán bún nuôi tớ và bố tớ đâu có cắt dây khoai làm thuốc đểu!

Sau ba năm học trường Hậu bổ Hà Nội, năm 1903, Phan Đình Hòe nhậm chức Tri huyện Kim Bảng, Hà Nam. Ông Hòe tuy ra làm quan nhưng lại bí mật tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục nên bị đì. Sau đó, nhờ phó vương Bắc kỳ Hoàng Cao Khải đỡ đầu nên hoạn lộ của ông Hòe mới hanh thông, Tri phủ Bình Giang (1917), Tri phủ Kinh Môn (1919), Án sát Phú Thọ (1920), Tuần phủ Quảng Yên (1928), Tổng đốc Ninh Bình (1930). Năm 1933, Phan Đình Hòe về hưu, Nam triều phong tước Tụy Khánh Công, tặng hàm Hiệp biện Đại Học sĩ (tòng Nhất phẩm).

Phan Đình Hòe làm quan Nhất phẩm, cả nhà thơm lây. Ông lang Hiến được cáo tặng hàm Tả phó Đô Ngự sử và bà bún Hinh là Nhị phẩm Đoan nhân. Em trai kế của ông Hòe, Phan Đình Quế, được phong Văn giai Cửu phẩm, giữ chức Chánh tổng Đông Phù.

Thân phụ của Jean là Giáo sư Phan Đình Nữu (đời thứ VI), con trai áp út của ông Phan Đình Hòe và bà trắc thất. Ông Nữu đỗ Kỹ sư Điện bên Pháp, về dạy tại Viện Đại học Đông Dương. Sau Hiệp định Genève, ông Nữu di cư vào Nam, làm Giáo sư trường Cao đẳng Điện học thuộc Trung tâm Quốc gia Kỹ thuật Phú Thọ (nay là Khoa Điện – Điện tử, trường ĐH Bách khoa Sài Gòn). Hồi đảo chánh Ngô Đình Diệm, thấy miền Nam loạn lạc, ông Nữu bèn đưa cả gia đình sang Pháp.

Nói lại chuyện Phan Đình Hòe, lúc ông Hòe làm Tri phủ Kinh Môn, Hải Dương, ông đến thăm sư Vĩnh Nghiêm ở động Kính Chủ và đề thơ. Vách đá còn lưu lại hai bài. Có hai câu tuyệt bút:

山 水 半 因 吾 輩 設

文 章 多 以 大 名 存

Phiên âm:

Sơn thủy bán nhân ngô bối thiết

Văn chương đa dĩ đại danh tồn

Dịch thơ:

Non nước nửa phần dân chúng dựng

Văn chương đa số đại danh còn

Đầu năm 1928, ông Hòe vinh thăng Tuần phủ Quảng Yên. Mới nhậm chức mấy hôm, ông Hòe lăn ra ốm. Sợ không qua, ông Hòe mời thầy địa lý tìm đất nằm. Thầy cắm ở Nam Vân một cuộc đất tốt, huyệt Tả Ao, thế Thiên Mã, phát quan hướng Nam. Nhưng thầy bảo tả Thanh long nông thấp và hậu Huyền vũ lệch cong nên phát một đời, chịu nguyền rủa muôn đời. Ông Hòe không chịu nằm, dặn lại con cháu một bài tứ tuyệt:

Công hầu khanh tướng giấc kê vàng

Thiên Mã phương Nam dẫu phát quan

Nhưng chịu tiếng đời nguyền rủa mãi

Không bằng cao thượng hưởng bình an

Em trai kế của ông Hòe, Phan Đình Quế, tiếc cuộc đất phát quan, bảo: “Bác cả không nằm, để tôi nằm“. Đúng là ý trời, tháng 4 năm đó (1928), ông Quế qua đời. Vợ ông Quế, bà Đinh Thị Hoàng, táng ông vào huyệt Tả Ao.

Ông Quế và bà Hoàng có 8 người con, trong 5 trai thì người con cả Phan Đình Đỗ là y sĩ thú y và con thứ Phan Đình Tạc làm giáo học; 3 người còn lại đều làm quan đến cực phẩm thời nhà sản, đó là Lê Đức Thọ (Phan Đình Khải) nguyên Ủy viên BCT, Trưởng ban Tổ chức TW; Đinh Đức Thiện (Phan Đình Dinh) nguyên Ủy viên TW, Thượng tướng Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Cơ khí luyện kim rồi GTVT và Mai Chí Thọ (Phan Đình Đống) nguyên Ủy viên BCT, Đại tướng Bộ trưởng Bộ Công an.

Phan Đình Khải (Lê Đức Thọ) sinh nhằm giờ Tý (1 giờ sáng), ngày 11 tháng 11 năm Tân Hợi (1911). Khi sinh Khải, bà Hoàng có đi chấm lá số, thầy tử vi giật mình nói “Lá số tuyệt hảo, nam cận cửu trùng, nữ tắc cung phi.” Tử vi Lê Đức Thọ có Thân cư Mệnh tại Tý, gặp Liêm, Tướng vượng địa. Cung Quan tại Thìn có Vũ khúc, Văn khúc, Tấu thư, đây là kiểu người có biệt tài tham mưu về chiến lược. Tuy thế, Thiên Không thủ Mệnh và Đẩu Quân, Phục Binh tả hữu giáp Mệnh nên người này biết quyền biến và lắm thủ đoạn. Cung Tài tại Thân có Tử, Phủ miếu địa. Đây điển hình lá số Thừa tướng.

Năm 1925, Khải lên Nam Định học tại trường Tiểu học Cửa Bắc (Jules Ferry), rồi chuyển sang trường tư thục Avenir. Năm 1930, Khải chưa đỗ Thành Chung thì bị đuổi học và bị bắt vì tội hoạt động cộng sản. Đến năm 1936 được ân xá, năm 1939 bị bắt lại. Năm 1944, Khải được tha, về Hà Nội hoạt động và trực tiếp phụ trách Xứ ủy Bắc Kỳ. Tháng 8 năm 1945, Khải được bầu vào Ban thường vụ TW (tương đương BCT bây giờ) gồm 5 người (Hồ Chí Minh, Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Lê Đức Thọ và Hoàng Quốc Việt).

Năm 1948, ông Phan Đình Hòe (bác ruột Khải) sai người nhắn với Khải là mộ ông Quế tới hồi kết khí và chỉ phát hướng Nam. Khải tin, xung phong đi thanh tra Xứ ủy Nam kỳ. Gặp Lê Duẩn, chẳng biết Duẩn nói gì mà Khải điện ra TW xin ở lại miền Nam làm phó cho Duẩn. TW đồng ý. Khải lấy bí danh Sáu Búa và tự đặt tên mới, lấy họ Lê theo họ của Lê Duẩn và lấy tên Đức Thọ để tưởng nhớ cố huyện.

Lê Duẩn tuổi Mùi, mạng Thủy, nổi tiếng cứng rắn và kiên quyết. Lê Đức Thọ tuổi Hợi, mạng Kim, mưu mô xảo quyệt và chuyên giật dây hậu trường. Hợi Mão Mùi tam hợp và Kim sinh Thủy nên cặp bài trùng Duẩn – Thọ mới “ăn ý” trong việc nắm quyền sinh sát hàng chục triệu con dân Việt Nam lâu đến như vậy. Cung Nô của Thọ toàn các hung, sát tinh như Nhật, Tướng, Ấn, Quyền, Triệt nên quyền công dân, quyền con người đều bị tước bỏ, ngay cả chủ quyền dân tộc cũng bị sang đoạt (Ấn,Triệt). Đảng viên cấp dưới sợ Thọ một phép. Tầm như Đại tướng Lê Đức Anh mà vào gặp Thọ thì phải bẩm anh Sáu, lúc ra, đi giật lùi từng bước, đố dám xoay đít lại. Năm 1968, Thọ dựng lên vụ án “xét lại chống Đảng”, thanh trừng vây cánh của Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, nhưng Chinh, Giáp không dám hé một lời. Ông Hồ mất, Duẩn lên ngôi Vua (thật ra Duẩn đã làm vua từ Đại hội 3) và Thọ làm quan Thừa tướng.

Cuộc đất ông Quế nằm phát hướng Nam. Người em út của Lê Đức Thọ là Mai Chí Thọ liên tục bám trụ ở miền Nam từ hồi 1945, về sau là Ủy viên BCT, Đại tướng Bộ trưởng Bộ Công an. Đinh Đức Thiện, năm 1965 mới vào Nam làm đường Trường Sơn, nên lên tới Ủy viên TW là hết. Ông Thiện mà đi B sớm, có khi nhà đó có 3 Ủy viên BCT không chừng. Hai ông Phan Đình Đỗ và Phan Đình Tạc toàn ở miền Bắc nên chả quan quyền gì.

Hồi Đại hội 6, Lê Đức Thọ và Trường Chinh đấu nhau cái ghế Tổng bí thư, không được, cả hai đều về. Nguyễn Văn Linh hưởng. Nhưng Thọ kịp cài cắm bọn đàn em là Đỗ Mười, Lê Đức Anh và Mai Chí Thọ vào những vị trí chủ chốt. Trường Chinh uất lắm, sai người mang đinh đóng vào đít Thiên Mã đứng chầu ở khu mộ chi Ất của Thọ. Hậu quả nhỡn tiền, Đinh Đức Thiện đi săn bị thằng con trai dùng súng bắn chết. Phan Đình Dũng, con trai Lê Đức Thọ với bà vợ đầu quê Hải Phòng, bị tai nạn xe hơi chết ở Vũng Tàu. Thọ trả thù, gọi Trần Quốc Hoàn sai người đến đập đầu Trường Chinh. Năm 1990, Thọ chết vì ung thư cổ họng, ứng với đại hạn cuối cùng tại Tỵ có Lâm Quan bị các sát tinh vây đánh (Lâm Quan là cổ họng).

Đời sau của Lê Đức Thọ và Mai Chí Thọ đều tầm thường, duy Đinh Đức Thiện có cậu con trai là Phan Đình Đức làm quan đến chức Thành viên HĐTV Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam (hàm Vụ trưởng). Hồi đầu năm 2017, không biết Phan Đình Đức nghe lời ai xúi mà xây lại mộ cho ông Phan Đình Quế và bà Đinh Thị Hoàng. Mộ bị động, cuối năm đó Phan Đình Đức vô tù!

Biên niên sử về tội ác của 3 anh em nhà Lê Đức Thọ là cả một cuốn sách dày. Nhà văn Vũ Thư Hiên trong hồi ký “Đêm giữa ban ngày” chỉ nói được một phần nào thôi.

Phát một đời, bị nguyền rủa muôn đời, nhẽ nào do cuộc đất?

Đinh Bá Truyền

Hình 1: Ông Tổng đốc Phan Đình Hòe, bác ruột của Lê Đức Thọ, Đinh Đức Thiện và Mai Chí Thọ.

Hình 2: Khu mộ Phan Đình chi Ất, có Thiên Mã đứng chầu.

Hình 3: Gia phả ghi giờ, ngày, tháng, năm sinh Lê Đức Thọ.

Hình 4: Mộ ông Phan Đình Quế và bà Đinh Thị Hoàng được xây lại hồi đầu năm 2017.

See less

MAISON CENTRALE, hay là lịch sử của nhà tù Hoả Lò

MIỀN NAM TÔI YÊU TRƯỚC 1975

Tuyet Ly · ·

Đoàn Xuân Thu

·

🍁
🍁
🍁

Nhà tù Hỏa Lò – đến “Hanoi Hilton”

Giữa khu phố cũ Hà Nội, cách hồ Hoàn Kiếm không xa, có một địa danh mà chỉ nghe tên cũng gợi lên những ký ức nặng nề của lịch sử: nhà tù Hỏa Lò. Nơi đây từng giam giữ những người Việt Nam chống chế độ thuộc địa Pháp, những nhà hoạt động cách mạng, những người bị kết án hình sự và sau này là các phi công Hoa Kỳ bị bắt trong chiến tranh Việt Nam.

Trong tiếng Pháp, nhà tù mang tên Maison Centrale, nghĩa là Đề lao Trung ương. Người Mỹ gọi nơi này là Hanoi Hilton, một biệt danh có phần mỉa mai, nhưng về sau trở thành tên gọi quen thuộc trong các hồi ký của tù binh Hoa Kỳ.

Nếu Old Melbourne Gaol ở Melbourne gắn liền với 133 vụ hành quyết, Khám Chí Hòa ở Sài Gòn nổi tiếng bởi kiến trúc bát giác và những câu chuyện vượt ngục, thì Hỏa Lò là nơi hội tụ nhiều lớp lịch sử của Việt Nam hiện đại: sự cai trị của Pháp, phong trào giành độc lập, chiến tranh Đông Dương và cuộc đối đầu giữa Hoa Kỳ với miền Bắc Việt Nam.

Điều đặc biệt là Hỏa Lò không còn nguyên vẹn như thuở ban đầu. Phần lớn nhà tù đã bị phá bỏ trong thập niên 1990 để nhường chỗ cho công trình thương mại. Phần còn lại được bảo tồn thành di tích lịch sử và bảo tàng.

Muốn hiểu Hỏa Lò, vì vậy, phải nhìn nơi đây qua nhiều giai đoạn, đồng thời phân biệt giữa tài liệu lịch sử, ký ức của người từng bị giam và cách mỗi thời kỳ diễn giải quá khứ.

1. Làng Hỏa Lò và sự ra đời của nhà tù

Trước khi trở thành một nhà tù khét tiếng, Hỏa Lò vốn là địa danh gắn với một làng nghề thủ công ở Hà Nội.

Làng Phụ Khánh, thuộc tổng Vĩnh Xương, huyện Thọ Xương xưa, nổi tiếng với nghề làm đồ gia dụng bằng đất nung, như ấm, siêu và những chiếc lò dùng để đun nấu. Những sản phẩm ấy được nung trong các lò đất, tạo nên tên gọi dân gian Hỏa Lò. Sau này, tên làng được dùng để gọi nhà tù xây dựng trên khu đất ấy.

Khi người Pháp củng cố quyền cai trị tại Bắc Kỳ, họ không chỉ xây dựng công sở, tòa án và đồn cảnh sát mà còn mở rộng hệ thống nhà tù để giam giữ những người chống đối chính quyền thuộc địa.

Năm 1896, chính quyền Pháp cho xây dựng nhà tù Hỏa Lò trên đất làng Phụ Khánh. Theo hồ sơ lịch sử được cơ quan quản lý di tích Hà Nội công bố, bản dự án và điều kiện đấu thầu được soạn trong năm 1896, công trình được phê duyệt và khởi công ngay trong năm đó. Nhà tù chưa hoàn thành toàn bộ đã phải đưa vào sử dụng từ năm 1899.

Để lấy đất xây dựng nhà tù và các cơ sở thuộc bộ máy cai trị, người Pháp đã di dời dân làng, đồng thời nhiều công trình tín ngưỡng và kiến trúc cũ của địa phương bị phá bỏ hoặc chuyển đi nơi khác.

Đối với cư dân Phụ Khánh, đây không đơn thuần là việc thay đổi mục đích sử dụng đất. Một làng nghề lâu đời bị xóa khỏi không gian sinh sống, nhường chỗ cho một công trình đại diện cho quyền lực của chính quyền thuộc địa.

Câu chuyện ấy cũng phản ảnh một nghịch lý của lịch sử đô thị: những công trình lớn có thể được xây dựng để phục vụ bộ máy cai trị, nhưng cái giá phải trả đôi khi là sự mất mát của cộng đồng địa phương.

2. Quy mô, kinh phí và kiến trúc nhà tù.

Theo tài liệu của cơ quan văn hóa Hà Nội, khuôn viên nhà tù ban đầu có diện tích khoảng 12.908 mét vuông, thuộc hàng những cơ sở giam giữ lớn và kiên cố của Pháp tại Đông Dương vào thời ấy.

Một chi tiết đáng chú ý là hồ sơ xây dựng còn lưu lại con số ước tính kinh phí toàn bộ công trình là 1.212.434 đồng Đông Dương. Đây là con số được ghi trong tài liệu lịch sử của cơ quan văn hóa Hà Nội, chứ không phải giá trị tiền tệ có thể đem so sánh trực tiếp với đồng Việt Nam hay đô-la Úc ngày nay.

Theo thiết kế, nhà tù có nhà canh gác, bệnh xá, khu giam người chờ xét xử, khu giam tù nhân đã thành án, xưởng lao động và những trại xà lim dành cho tử tù hoặc người bị xem là nguy hiểm.

Tường bao bằng gạch cao khoảng bốn mét, dày nửa mét; phía trên có mảnh chai và dây thép gai. Bốn góc có tháp canh để lính gác quan sát. Những chi tiết này cho thấy mục tiêu của kiến trúc là ngăn vượt ngục, kiểm soát tù nhân và bảo vệ tuyệt đối khu vực giam giữ.

Theo thiết kế ban đầu, nhà tù dự trù chứa khoảng 450 tù nhân. Nhưng trong một số thời kỳ, số người bị giam tăng lên gần 2.000, gây ra tình trạng quá tải nghiêm trọng.

Hãy thử hình dung một cơ sở được thiết kế cho vài trăm người nhưng phải chứa số người gấp nhiều lần. Không gian chật hẹp, điều kiện vệ sinh, dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe khó có thể đáp ứng nhu cầu thực tế. Đối với tù nhân, sự quá tải ấy không chỉ là chuyện thiếu chỗ nằm, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và phẩm giá con người.

Nhà tù vì vậy phải liên tục sửa chữa, mở rộng phòng giam và tăng cường những biện pháp chống vượt ngục. Một công trình được xây dựng bằng mục tiêu kiểm soát đã dần trở thành biểu tượng của sự giam cầm trong ký ức nhiều thế hệ người Việt.

3. Những người yêu nước trong nhà tù thuộc địa.

Trong lịch sử Hỏa Lò, một chương đặc biệt quan trọng là thời kỳ nhà tù được dùng để giam giữ những người Việt Nam chống chế độ thuộc địa Pháp.

Những tên tuổi được nhắc đến trong tư liệu của khu di tích gồm Phan Bội Châu, Lương Văn Can, Nguyễn Quyền, Dương Bá Trạc, Hồ Tùng Mậu và Nguyễn Lương Bằng. Nhiều người tham gia các phong trào vận động canh tân, giáo dục, giành độc lập hoặc hoạt động cách mạng trong những hoàn cảnh khác nhau.

Phan Bội Châu là một trường hợp tiêu biểu. Tháng 6 năm 1925, ông bị mật thám Pháp bắt tại Thượng Hải, đưa về Hà Nội để xét xử. Vụ bắt giữ gây phản ứng mạnh trong giới trí thức và những người yêu nước. Sau khi bị kết án khổ sai chung thân, ông được giảm án và đưa về Huế quản thúc cho đến khi qua đời năm 1940.

Cần lưu ý rằng hành trình giam giữ và quản thúc của Phan Bội Châu trải qua nhiều địa điểm; không nên hiểu rằng toàn bộ thời gian ông bị Pháp kiểm soát đều diễn ra trong Hỏa Lò. Điều quan trọng ở đây là vụ án Phan Bội Châu cho thấy chính quyền thuộc địa coi những nhà hoạt động đòi độc lập là một thách thức chính trị nghiêm trọng.

Lương Văn Can và Nguyễn Quyền, hai nhà giáo gắn với Đông Kinh Nghĩa Thục, cũng thuộc lớp trí thức chủ trương nâng cao dân trí và đổi mới xã hội. Phong trào giáo dục này bị chính quyền Pháp đàn áp sau khi bị xem là có liên hệ với hoạt động chống thuộc địa.

Những nhà tù như Hỏa Lò vì vậy không chỉ là nơi thi hành án hình sự. Chúng còn là công cụ kiểm soát những tư tưởng và phong trào mà chính quyền thực dân cho là đe dọa quyền cai trị.

Tuy nhiên, lịch sử Hỏa Lò cũng không chỉ có những người yêu nước theo một khuynh hướng duy nhất. Những người bị giam thuộc nhiều tổ chức và quan điểm chính trị khác nhau. Cần đặt từng nhân vật vào đúng hoàn cảnh lịch sử, tránh biến toàn bộ lịch sử nhà tù thành câu chuyện đơn giản hóa về một nhóm người duy nhất.

4. Chế độ giam giữ, xà lim và chiếc máy chém

Trong thiết kế ban đầu, Hỏa Lò có những khu giam người chờ xét xử, tù nhân đã thành án và các xà lim dành cho tử tù hoặc người bị xem là nguy hiểm. Nhà tù còn có xưởng lao động và những khu phục vụ việc quản lý tù nhân.

Điều kiện giam giữ thời thuộc địa rất khắc nghiệt. Tình trạng quá tải, vệ sinh kém, bệnh tật và những biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt là các vấn đề được nhắc đến trong tài liệu lịch sử về nhà tù.

Những người bị giam vì hoạt động chính trị thường tìm cách duy trì liên lạc, trao đổi tin tức và tổ chức sinh hoạt trong điều kiện bị kiểm soát. Theo tư liệu của ban quản lý di tích, tù nhân từng tổ chức các hoạt động học tập, truyền bá tư tưởng và xuất bản những tờ báo trong tù.

Di tích nhà tù Hỏa Lò

Một hiện vật gây chú ý đặc biệt là chiếc máy chém được trưng bày tại di tích. Nó nhắc đến hình thức hành quyết mà chính quyền Pháp từng sử dụng đối với những người bị kết án tử hình, trong đó có người tham gia phong trào chống thuộc địa.

Máy chém không phải một phát minh riêng của Pháp tại Việt Nam. Đây là dụng cụ hành quyết có nguồn gốc từ Châu Âu, được sử dụng trong hệ thống hình phạt của Pháp. Khi được đưa vào bối cảnh thuộc địa, nó trở thành biểu tượng của quyền lực cưỡng chế và sự trừng phạt bằng cái chết.

Không phải mọi tử tù đều bị hành quyết tại Hỏa Lò, cũng không phải tất cả những người bị giam ở đây đều là tù chính trị. Muốn xác định ai bị hành quyết, vì tội gì và vào thời điểm nào, cần tra cứu hồ sơ riêng của từng vụ án.

Điều khiến chiếc máy chém có sức nặng lịch sử không chỉ nằm ở cơ chế hoạt động của nó. Đó còn là lời nhắc về thời kỳ nhà nước thuộc địa dùng hình phạt tử hình để trấn áp những người bị coi là đe dọa trật tự cai trị.

5. Sau năm 1954: từ nhà tù thuộc địa đến nơi giam tù binh Hoa Kỳ.

Sau khi quân Pháp rút khỏi Hà Nội tháng 10 năm 1954, Hỏa Lò chuyển sang một giai đoạn lịch sử khác. Chính quyền CS miền Bắc tiếp tục sử dụng nơi này làm cơ sở giam giữ. Từ năm 1964 đến đầu năm 1973, một phần nhà tù được dùng để giam các phi công Hoa Kỳ bị bắt trong chiến tranh.

Di tích Lịch sử Nhà tù Hoả Lò.

Đây là thời kỳ khiến Hỏa Lò được biết đến rộng rãi tại Hoa Kỳ dưới cái tên Hanoi Hilton.

Tên gọi ấy thường được giải thích là biệt danh mỉa mai do tù binh Mỹ đặt ra. Đằng sau cách gọi tưởng như hài hước là trải nghiệm của những người lính bị bắn rơi, bị bắt và phải sống nhiều năm xa gia đình.

Một trong những người nổi tiếng nhất từng bị giam tại đây là John McCain, phi công hải quân Hoa Kỳ. Ngày 26 tháng 10 năm 1967, chiếc máy bay của ông bị bắn rơi trên bầu trời Hà Nội. Khi nhảy dù xuống hồ Trúc Bạch, McCain bị thương nặng, sau đó bị bắt và đưa tới Hỏa Lò. Ông được điều trị vết thương trong tình trạng bị giam giữ, rồi chuyển qua những nơi giam khác trong hệ thống nhà tù miền Bắc.

McCain không phải là người duy nhất có câu chuyện đáng nhớ tại đây. Douglas “Pete” Peterson, một phi công Hoa Kỳ từng bị giam trong chiến tranh, về sau trở thành Đại sứ Hoa Kỳ đầu tiên tại Việt Nam sau khi hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao.

Di tích Lịch sử Nhà tù Hoả Lò.

Cần nhìn nhận giai đoạn này bằng sự thận trọng của người nghiên cứu lịch sử. Tài liệu chính thức của Việt Nam mô tả điều kiện sinh hoạt và chính sách đối xử với tù binh theo cách riêng; trong khi hồi ký của nhiều cựu tù binh Hoa Kỳ ghi lại những trải nghiệm đau đớn, thiếu thốn, tra khảo và ngược đãi. Các nguồn lịch sử của Hải quân Hoa Kỳ cũng ghi nhận McCain bị từ chối chăm sóc y tế đầy đủ và bị tra tấn trong thời gian bị giam.

Vì thế, không nên chỉ dựa vào một phía để kết luận toàn bộ trải nghiệm của mọi tù binh. Cần đối chiếu hồ sơ, hồi ký và lời chứng của những người trực tiếp liên quan. Điều có thể khẳng định là chiến tranh đã biến Hỏa Lò thành nơi giam giữ những con người thuộc hai phía của một cuộc xung đột khốc liệt.

Sau khi Hiệp định Paris được ký kết ngày 27 tháng 1 năm 1973, việc trao trả tù binh Hoa Kỳ được tiến hành. Nhiều phi công trở về quê nhà trong chiến dịch hồi hương tù binh vào năm ấy.

Di tích nhà tù Hỏa Lò

6. Hỏa Lò đóng cửa một phần, di tích còn lại bao nhiêu?

Bước sang thập niên 1990, Hà Nội phát triển nhanh chóng, nhu cầu xây dựng văn phòng, khách sạn và các công trình thương mại gia tăng. Năm 1993, phần lớn khuôn viên Hỏa Lò được chuyển đổi mục đích sử dụng. Chỉ một phần ở phía đông nam được giữ lại để bảo tồn và xây dựng thành khu di tích lịch sử.

Đây là một thay đổi lớn đối với một công trình từng chiếm diện tích khoảng 12.908 mét vuông. Phần nhà tù còn lại chỉ chiếm một phần nhỏ so với quy mô ban đầu, vì thế khách tham quan ngày nay không thể nhìn thấy toàn bộ cấu trúc Hỏa Lò như thời Pháp thuộc.

Ngày 18 tháng 6 năm 1997, khu di tích được chính quyền CS công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Công trình được bảo tồn với những phòng giam, hành lang, hiện vật và khu tưởng niệm, giúp công chúng hình dung phần nào cuộc sống trong nhà tù qua các thời kỳ.

Bảo tàng “Hanoi Hilton”

Ngày nay, Hỏa Lò là điểm tham quan lịch sử nổi tiếng của Hà Nội. Khách đến đây có thể tìm hiểu lịch sử cai trị thuộc địa, những người yêu nước bị thực dân Pháp giam cầm, các hình thức trừng phạt và câu chuyện về tù binh Hoa Kỳ trong chiến tranh Việt Nam.

Một chi tiết đáng chú ý là cách trưng bày lịch sử tại bảo tàng cũng phản ảnh góc nhìn của đơn vị quản lý. Những câu chuyện về người Việt Nam đấu tranh giành độc lập được đặt ở vị trí trung tâm; trong khi trải nghiệm của tù binh Hoa Kỳ được giới thiệu trong những khu trưng bày riêng.

Đó là lý do người nghiên cứu nên xem bảo tàng như một nguồn tư liệu quan trọng, nhưng không phải nguồn duy nhất. Muốn có cái nhìn đầy đủ, cần đọc thêm hồi ký, hồ sơ lưu trữ, nghiên cứu độc lập và lời chứng từ nhiều phía.

7. Hỏa Lò và ba lớp ký ức lịch sử.

Có thể nhìn Hỏa Lò qua ba lớp ký ức lớn.

Lớp thứ nhất là ký ức về chế độ thuộc địa. Nhà tù được xây dựng để phục vụ bộ máy cai trị của Pháp, trong đó có việc giam giữ những người chống đối chính quyền. Những bức tường và xà lim còn lại gợi nhắc một thời kỳ người Việt Nam phải đấu tranh để giành quyền tự quyết.

Lớp thứ hai là ký ức về chiến tranh Việt Nam. Hỏa Lò trở thành nơi giam giữ các phi công Hoa Kỳ, trong đó có những người bị thương nặng khi máy bay bị bắn rơi. Những năm tháng bị giam giữ để lại dấu ấn sâu sắc trong cuộc đời của nhiều cựu tù binh và gia đình họ.

Lớp thứ ba là ký ức của xã hội hiện đại. Khi nhà tù trở thành bảo tàng, câu hỏi không còn chỉ là ai bị giam, ai bị kết án hay ai đã chết trong những bức tường ấy. Câu hỏi còn là cách chúng ta kể lại lịch sử, lựa chọn tư liệu nào để trưng bày và làm sao để những người thuộc các phía khác nhau có thể hiểu được trải nghiệm của nhau.

Lịch sử không nhất thiết phải xóa nhòa sự khác biệt giữa các quan điểm. Một người có thể xem những nhà hoạt động chống Pháp là biểu tượng của lòng yêu nước; người khác có thể tập trung vào những vấn đề liên quan đến phương pháp đấu tranh hoặc hệ tư tưởng của họ. Tương tự, những cựu tù binh Hoa Kỳ có thể kể lại sự đau đớn trong thời gian bị giam, trong khi CS Việt Nam nhìn chiến tranh từ góc độ chống lại các cuộc oanh kích và bảo vệ miền Bắc.

Điều quan trọng là không bóp méo chứng cứ để buộc lịch sử phải phục vụ một kết luận có sẵn.

8. Lời kết: nhà tù và giá trị của tự do.

Hỏa Lò là một trong những địa danh lịch sử đặc biệt của Hà Nội. Từ một làng nghề bị giải tỏa để xây nhà tù vào cuối thế kỷ XIX, nơi đây đã trở thành chứng tích của chế độ thuộc địa, phong trào giành độc lập và cuộc chiến tranh Việt Nam.

Những phòng giam còn lại nhắc người xem rằng tự do không phải một khái niệm trừu tượng. Tự do là khả năng đi lại, gặp gỡ gia đình, đọc sách, nói lên suy nghĩ và sống mà không phải thường trực lo sợ bị tước đoạt những quyền căn bản của mình.

Một nhà tù có thể được xây dựng nhân danh an ninh, trật tự hay bảo vệ chế độ. Nhưng lịch sử luôn đặt ra câu hỏi về giới hạn của quyền lực, sự công bằng trong xét xử và cách đối xử với những người bị tước tự do.

Nhìn lại Hỏa Lò, ta cũng thấy rằng ký ức về chiến tranh không thuộc riêng một dân tộc hay một phía. Người Việt Nam từng bị giam trong thời thuộc địa, cũng như những phi công Hoa Kỳ bị bắt trong chiến tranh, đều có những câu chuyện về mất mát, sợ hãi và khát vọng trở về với cuộc sống bình thường.

Điều đó không có nghĩa mọi hoàn cảnh đều giống nhau, hoặc trách nhiệm của các bên phải được đánh giá như nhau. Mỗi sự kiện vẫn cần được xem xét theo chứng cứ, hoàn cảnh và luật pháp liên quan.

Nếu lịch sử được nghiên cứu một cách trung thực, nó có thể giúp các thế hệ sau hiểu rõ hơn cái giá của chiến tranh, sự nguy hiểm của quyền lực không bị kiểm soát và giá trị của một xã hội tôn trọng tự do.

Hỏa Lò ngày nay đã trở thành bảo tàng để quảng cáo cho chế độ CS. Những người từng bị giam ở đó phần lớn đã đi qua cuộc đời mình.

Còn lại là những bức tường cũ, những chiếc cùm sắt, chiếc máy chém và những câu chuyện chưa bao giờ hoàn toàn giống nhau trong ký ức của mỗi người.

Có lẽ bài học lớn nhất của Hỏa Lò không nằm ở sự đáng sợ của một nhà tù, mà ở lời nhắc nhở rằng tự do, công lý và phẩm giá con người là những giá trị phải được bảo vệ trong mọi thời đại.

Đoàn Xuân Thu.

Melbourne.

🍁🍁🍁

See less

HOÀI THANH

Văn hoá văn nghệ+

Hoang Thụy Hưng · ·

GS Nguyễn Đăng Mạnh – Một phong cách độc đáo

·

HOÀI THANH

(Nguyễn Đăng Mạnh)

Tôi được tiếp xúc với Hoài Thanh nhiều lần.

Hồi công tác ở một cơ quan của Tỉnh đảng bộ Thái Nguyên, tôi đã được nghe ông nói chuyện về thơ kháng chiến, tại một địa điểm ở thị trấn Phúc Trìu. Tiếp đó tôi học ở trường sư phạm trung cấp trung ương (đóng ở Chợ Ngọc, Tuyên Quang). Ở đây tôi lại được nghe ông nói về đề tài ấy một lần nữa. Cả hai lần đều vào năm 1949.

Khi tôi về học ở Đại học sư phạm Hà Nội (từ 1957 – 1960) thì ông đến dạy mấy bài về văn học Việt Nam thời trung đại: Kiều, Cung oán, Hoa Tiên, Phan Trần…

Sau này, được giữ lại làm cán bộ giảng dạy đại học, lúc đầu ở Đại học Sư phạm Vinh, sau ở Đại học Sư phạm Hà Nội, tôi luôn đến ông để hỏi về tình hình văn học thời trước cách mạng tháng Tám và về kinh nghiệm phê bình văn học (Khi ở Nguyễn Thượng Hiền, khi ở Trần Quốc Toản).

Hầu hết những ghi chép của tôi về ông, tôi đã sử dụng trong bài chân dung đặt tên là “Hoài Thanh, con người sinh ra để đọc thơ, bình thơ”. Ở đây tôi chỉ xin ghi một số điều về ông mà tôi chưa có dịp viết ra hoặc viết ra chưa đầy đủ.

Có lẽ một trong những điều khổ tâm nhất của Hoài Thanh là hầu hết các cây bút cùng thời với ông và cùng theo cách mạng như ông, đều gọi ông là “thằng nịnh” (Nguyễn Tuân, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên…). Cho nên Xuân Sách có thơ:

Vị nghệ thuật nửa đời người

Nửa đời còn lại vị người cấp trên.

Tôi nghe nói, hồi kháng chiến chống Pháp, ở chiến khu Việt Bắc, Hoài Thanh luôn luôn sát cánh với Tố Hữu, luôn gần gũi trò chuyện thân mật với Tố Hữu, trong khi anh em khác thường lảng đi chỗ khác, sợ mang tiếng cầu thân với cán bộ lãnh đạo. Tâm lý anh trí thức thường như thế. Và họ phản ứng với thái độ của Hoài Thanh.

Tôi thì cho rằng, Hoài Thanh là con người sống bằng tình cảm. Hồi cách mạng tháng Tám, ông ở Huế. Lúc ấy Tố Hữu còn rất trẻ mà đã làm chủ tịch uỷ ban khởi nghĩa của Huế. Một thanh niên vào tù ra tội, lại là một thi sĩ thật sự và cũng mê Kiều như ông, hợp với ông, nên ông phục lắm. Tố Hữu cũng rất quý và tin cậy Hoài Thanh. Khi được gọi ra Bắc để lãnh đạo văn nghệ, người đầu tiên Tố Hữu cần gặp là Nguyễn Tuân. Tố Hữu đã nhờ Hoài Thanh đến Nguyễn Tuân, thương lượng và hẹn thời gian, địa điểm gặp (Nguyễn Tuân hẹn gặp ở nhà hàng Thuỷ Tạ bờ hồ Hoàn Kiếm). Tố Hữu còn là chỗ dựa về chính trị của Hoài Thanh nữa.

Từ Sơn, con Hoài Thanh, có lần nói với tôi: có một bữa, ông Hoài nằm trên giường, có vẻ mệt. Bỗng ông nói với con: “Cha mà không có anh Lành thì Bùi Công Trừng nó giết cha rồi!” Té ra là thế! Cái chuyện vị nghệ thuật, vị nhân sinh có chết ai đâu mà những ông cộng sản làm to chuyện thế, và thù dai thế! Người ta đã đi theo cách mạng, theo kháng chiến bao năm rồi mà vẫn không tha (cho mãi đến kỳ tặng giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I (1996), họ cũng không tặng cho Hoài Thanh, trong khi sẵn sàng tặng cho Hà Xuân Trường, Hồ Tôn Trinh, tuy sự nghiệp của hai vị này có đáng gì đâu so với Hoài Thanh).[…]

Đúng vậy, Hoài Thanh là con người chủ yếu sống bằng tình cảm. Cái tạng ông nó thế (Người ta từng cho ông thuộc loại phê bình tình cảm – để phân biệt với phê bình lý trí, phê bình khoa học chủ nghĩa scientisme). Cho nên, ông có quan hệ đặc biệt với Tố Hữu, viết rất say sưa về thơ Tố Hữu, tập thơ nào của Tố Hữu ra đời cũng lập tức có một bài phê bình rất tâm huyết của ông. Đó, cũng là do cái nợ tình, nợ nghĩa mà ra.

Nhưng cái: “Án chính trị vị nghệ thuật” chắc cũng làm cho ông phải lên gân lên cốt khi phủ nhận triệt để Thi nhân Việt Nam:

Thi nhân còn một chút duyên

Chẳng cầm cho vững lại lèn cho đau.

(Xuân Sách)

Chẳng lẽ một con người giàu tình như ông mà lại dễ dàng dứt tình với đứa con tinh thần mà ông đã gửi cả tâm hồn vào đấy. Từ Sơn nói, cuối đời, có lần Hoài Thanh nói với anh: “Nhờ có cuốn Thi Nhân Việt Nam mà người ta mới coi cha là một nhà văn”.

Vậy mà ông lại phủ nhận Thi nhân Việt Nam (Nhìn lại phong trào Thơ mới và cuốn Thi nhân Việt Nam) đến mức Trần Huy Liệu cho là quá đáng, và Tố Hữu thì nói: “Hoài Thanh đã tát mình đau quá”.

Cho nên tôi vẫn cứ ngờ ngợ thế nào về cái thái độ quá cứng, quá tả của Hoài Thanh. Tiếp xúc với ông, thấy ông luôn luôn nói lập trường cách mạng, lập trường giai cấp. Phải có tình cảm đúng, tình cảm đúng là tình cảm của giai cấp công nhân. Ông tỏ ra rất phục các lãnh tụ cộng sản, coi phát ngôn của các vị ấy là chân lý mình phải lấy làm chuẩn, kể cả những phát biểu về văn chương.

Và ông không viết về các nhà Thơ mới nữa, mà chỉ chăm chăm viết về thơ Hồ Chí Minh, Sóng Hồng, Tố Hữu, hay các cây bút đang chiến đấu ở miền Nam như Lê Anh Xuân, Nguyễn Thi, Anh Đức… Cứ như là mỗi bài viết phải là một cuộc chiến đấu về tư tưởng theo gương những người cộng sản. Không biết ông có thật sự tin ở những điều mình nói, mình viết hay không – tôi cứ ngờ ngờ thế nào ấy.

Nhưng ý kiến của Hoài Thanh bên cạnh “phần cứng” cũng có những “phần mềm”. Ấy là khi ông phát biểu về những đối tượng khác. Nhiều nhận xét của ông khá thẳng thắn, không dè dặt, né tránh.

Có lần ông nói với tôi về Viện văn học và tờ Tạp chí văn học do ông phụ trách (Lúc này Hoài Thanh làm Viện phó Viện Văn học, thư ký toà soạn Tạp chí văn học): “Viện văn học của chúng tôi làm sao có uy tín được như Tự lực văn đoàn ngày trước. Nó đưa ai lên là được lên. Nó hạ ai xuống là phải xuống”

Bây giờ ta đang chống Mỹ (1967), tạp chí của chúng tôi vẫn ra được đều đều là coi như thắng Mỹ rồi. Mỗi số ra được đúng kỳ hạn là một trận thắng… Chứ thực ra nhiều bài có chất lượng gì đâu. Tôi khổ với các ông HMĐ, HSV quá, chữ nghĩa, câu văn, tôi cứ phải sửa rất nhiều mới đăng được.

Ông nói về Chế Lan Viên: “Chế Lan Viên sắc sảo, nhiều sáng tạo khá hấp dẫn. Nhưng tôi cứ lởn vởn ý nghĩ về chỗ trung thực của anh. Cuốn Thi nhân Việt Nam của tôi có nhiều sai lầm. Nhưng điều tôi ân hận hơn cả là đã quá khen Chế Lan Viên. Thực thì chắc có thực, nhưng có thực đến mức ấy không? Có thật “Hồn ai trú ẩn ở đầu ta”, có thật có “tâm hồn Chàm” thế không? Có muốn trốn lên “một tinh cầu giá lạnh” thật không? Xuân Diệu thì chân chất, thật thà.

Về Nguyễn Đình Thi, ông nói vắn tắt: “Chưa bao giờ tôi đánh giá cao nhân cách của Nguyễn Đình Thi”. Hoài Thanh cũng đánh giá rất thấp con người Huy Cận: “Có người nhân cách tốt nhưng thơ lại không hay, như Thanh Tịnh. Có người nhân cách kém mà thơ lại hay, như Huy Cận”. Đây là ông nói Huy Cận trước cách mạng, Huy Cận “Lửa thiêng”. Thơ Huy Cận sau cách mạng, ông cho là tầm thường (vulgaire) – Trong tập Di bút, ông có ghi lại cuộc trao đổi của ông với Trường Chinh ở chiến khu Việt Bắc hồi kháng chiến chống Pháp về Huy Cận. Họ thống nhất với nhau: thơ Huy Cận vulgaire (Khi in tập Di bút thành sách, anh Từ Sơn ngại đụng chạm nên cắt bỏ đi, cả ý kiến của Hoài Thanh về văn của HMĐ nữa). Còn với tôi, ông nói: “Huy Cận xưa hay hơn bây giờ. Bây giờ cũng có bài hay nhưng ít, càng làm càng dở. Xưa trong cái u uất nặng nề, anh chàng 16, 17 tuổi đó có nhìn thấy một góc, một khoảng trời rất trong, rất thơ.

Nay có thể là tâm hồn không u ám nữa, tiến bộ, nhưng không có được khoảng trời rất trong như thế nữa.

Nguyễn Tuân không ưa Hoài Thanh, nói về ông nhiều câu rất ác. Nhưng nhận xét về Nguyễn Tuân, thái độ của Hoài Thanh vẫn rất công bằng: “Nguyễn Tuân địch có thể lợi dụng, như trước cách mạng, nó tặng anh ấy giải thưởng Alexandre de Rhodes – Sau cách mạng thì bọn Nhân văn lôi kéo. Nhưng Nguyễn Tuân không bao giờ hạ mình làm những điều phi nghĩa. Nguyễn Tuân không phải Nhân văn, không bê tha truỵ lạc trong sinh hoạt như cánh Nhân văn. Nguyễn Tuân thích phát hiện những cái lặt vặt, thứ yếu vì cho rằng những cái quan trọng ai cũng biết cả rồi. Nguyễn Tuân rất bướng. Cần góp ý kiến gì với anh ấy, chúng tôi phải nhờ anh Tố Hữu. Tố Hữu nói mới nghe, mà cũng nghe vừa phải thôi. Anh ấy cho giáo điều thì sinh ra xét lại. Vào Đảng như một thứ nhân sĩ, không gắn bó với một trách nhiệm cụ thể nào, coi mình như một thế giới uỷ, chính uỷ của thế giới, có trách nhiệm với toàn nhân loại. Cho nên chậm tiến. Đi trong kháng chiến như đi chơi, tuy đi chơi trong kháng chiến khác đi chơi trước cách mạng.

Bài Tờ hoa của Nguyễn Tuân, Chế Lan Viên có công phát hiện, đã bỏ đi. Thế mà sau lại đăng báo được. Tờ hoa là có ý chửi cải cách ruộng đất.

Cái gì quen đi rồi cũng thành nghề. Nguyễn Tuân có nghề chửi. Chửi rất ác. Không thể phê bình thân ái nội bộ được. Nguyễn Tuân cứ phải chửi ác. Nay vớ được thằng phi công Mỹ, tốt quá! Ta chửi Mỹ lâu rồi, song trước kia nó ở tận đâu đâu ấy, nay nó trực tiếp đánh ta, ta nhìn rõ mặt nó rồi. Cái nghề chửi của Nguyễn Tuân được dùng đến, rất tốt. Nguyễn Tuân ghét conformisme. Tôi cho tác dụng của Nguyễn Tuân còn lâu dài đối với cách mạng giải phóng dân tộc.

Hoài Thanh nói về Nguyên Hồng: “Lắm lúc không biết anh ấy thật hay giả. Trên diễn đàn, đang nói, dừng lại: “Cho tôi khóc một lúc đã”. Nguyên Hồng cũng không gắn với một trách nhiệm cụ thể nào, nên chậm tiến bộ”.

Hoài Thanh luôn luôn cho rằng phải sống gắn bó với quần chúng, có trách nhiệm cụ thể với cách mạng mới tiến bộ được.

*

Nhìn chung cuộc đời Hoài Thanh, thấy ông có mấy cái thực sự trở thành niềm say mê:

Một là say Thơ mới (1932 – 1945). Điều này, sau cách mạng ông đã quyết dứt bỏ. Nhưng chắc ở chỗ sâu kín của tâm hồn, vẫn không dứt bỏ được.

Hai là say Kiều. Trước cách mạng thì không nói làm gì. Ông đã ca tụng câu nói mà ông cho là “can đảm” của Phạm Quỳnh: “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn”. Và ông đã trân trọng ghi lên trang đầu cuốn Thi nhân Việt Nam câu thơ của Nguyễn Du: “Của tin gọi một chút này làm ghi”.

Sau cách mạng, ngay trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, ông đã viết ngay một cuốn sách về Kiều: Quyền sống của con người trong Truyện Kiều. Ông ca ngợi Nguyễn Du trong dịp kỷ niệm 200 năm sinh của nhà thơ, rồi ông dạy Truyện Kiều ở Đại học Sư phạm Hà Nội…

Trong những cuộc tiếp xúc với ông, tôi thấy khi nói về quá trình phấn đấu về tư tưởng để có được lập trường của Đảng, có được tình cảm mà ông gọi là tình cảm đúng đắn của giai cấp công nhân, cứ thấy ông quẩn quanh, vướng vít không sao dứt khỏi được duyên nợ với Truyện Kiều. Ông thương cô Kiều chịu nhiều oan khổ thì không có chuyện gì. Nhưng ông cảm thông với giấc mộng Từ Hải của Nguyễn Du thì có vấn đề. Ông biết Cụ Hồ nói: “Thằng Từ Hải sao nó tồi thế. Nó không chết đứng thì về triều nó cũng chết ngồi”. Lê Duẩn phê phán cuốn “Quyền sống…” của ông. Tuy ông rất phục Hồ Chí Minh và Lê Duẩn, nhưng ông vẫn chưa thông. Đến cuộc chỉnh huấn năm 1952, Tố Hữu còn phải giúp đỡ ông nhiều: “Làm sao lại lấy Từ Hải làm lý tưởng được: một nhân vật bất mãn và bất lực”. Nhưng ông vẫn chưa thông hẳn.

Duyệt lại quá trình phê bình, nghiên cứu Truyện Kiều của mình, ông nói: “Trước cách mạng tháng Tám mình viết “Một phương diện của thiên tài Nguyễn Du” (1944), nhiệt liệt ca ngợi Từ Hải. Lúc nhỏ tôi cũng có mộng anh hùng (Hoài Thanh từng tham gia đảng Tân Việt và từng bị bắt giam một thời gian ở Hà Nội, sau đó bị trục xuất về Nghệ An), rồi cuộc đời ác liệt quá, lại không gắn được với một tổ chức nào cho chắc nên không dám làm anh hùng. Nhưng vẫn có mơ ước làm anh hùng. Nguyễn Du chắc cũng vậy. Đến thời kháng chiến, năm 1948, tôi viết Quyền sống của con người trong Truyện Kiều, tự thấy chưa thay đổi gì lắm. Đi cách mạng, ừ thì đi. Rồi đâu cũng vào đấy thôi, chỉ khác là có đánh Tây. Vì thế trong cuốn sách tôi chỉ thêm có một câu: “Nhân dân ta đang thực hiện giấc mộng anh hùng của Nguyễn Du và còn vượt xa nữa. Nói chung vẫn ca ngợi Từ Hải.

Sau chỉnh huấn 1952, cũng chưa hoàn toàn thay đổi. Trước thì viết Từ Hải chết vì ngay thẳng mà chết. Sau viết, Từ Hải chết vì thật dạ tin người. Đến mãi 1965, kỷ niệm 200 năm sinh Nguyễn Du tuy có phê phán Từ Hải thiếu cảnh giác, nhưng trong phê phán vẫn có thương hại nhiều…

Đấy, qua lời tự bạch của Hoài Thanh, thấy ông không sao dứt được khỏi tâm trí mình nỗi ám ảnh của Từ Hải, giấc mơ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều. Dù đấu tranh tư tưởng, dù kiểm thảo lên, kiểm thảo xuống, vẫn không dứt ra được. Ông mê Kiều có lẽ còn hơn cả Chu Mạnh Trinh ngày trước: “Ta cũng nòi tình, thương người đồng điệu”.

Một niềm say mê nữa cũng đeo đuổi Hoài Thanh đến trọn đời là đọc thơ, bình thơ, giảng thơ. Con người tình cảm của Hoài Thanh tất nhiên thể hiện rất rõ ở lĩnh vực này.

Ngay giải thích những hiện tượng văn học sử ông cũng dùng kinh nghiệm đời sống, dùng trực cảm. Ông không thích nói lý luận, có lẽ ông không tin ở lý luận.

Ông nói, nhà thơ lãng mạn đến với cách mạng, sáng tác được ngay vì quen ca ngợi. Còn nhà văn hiện thực phê phán lại lúng túng, không viết được, vì chửi đã thành nghề rồi. Chỉ quen chửi. Đến với cách mạng, chửi ai?

Ông cho rằng, vấn đề dân tộc bao giờ cũng gây xúc động mạnh. Cách mạng vô sản nói chuyện giai cấp nên khó hấp dẫn. Mặt trận Việt Minh ra đời nêu dân tộc lên hàng đầu, làm nức lòng người.

Về tầng lớp tiểu tư sản, ông cho rằng, tiểu tư sản yêu nước song yếu đuối. Rất sợ cây súng của Tây nên không tin tưởng. “La raison du plus fort est toujours la meilleure” là cái triết lý nó đè lên tâm hồn như một định mệnh.

Ông nói về phê bình văn học: “Ta cho đến nay chưa có ai gọi là nhà phê bình. Từ 1930, cái gì cũng đổi mới cả, song chưa thể nói đã có phê bình chuyên nghiệp (nhà văn chuyên nghiệp thì có). Thường chỉ là nghiệp dư, làm một nghề nào đó rồi mới làm thêm phê bình.

Muốn đẩy mạnh phê bình, phải giải quyết:

– Gây hào hứng cho phê bình. Người ta hiện nay không thích viết phê bình, không hào hứng làm nhà phê bình.

– Tạo điều kiện để có nhà phê bình chuyên nghiệp.

– Luyện cách viết cho hay. Hiện nhiều người chưa có cách viết, không biết cách viết. Phải viết thế nào cho người ta đọc một câu cứ phải đọc tiếp.

Nhược điểm của phê bình là không dứt khoát, tác phẩm nào cũng ưu một chút, khuyết một chút. Như nhau. Người đọc không biết anh cho tác phẩm là hay hay dở. Phê phán Vào đời và Đống rác cũ là trung ương phê chứ có phải nhà phê bình nêu ra đâu.

Hiện nay có hiện tượng trái ngược là nhà văn và nhà phê bình đọc tác phẩm rất ít, ít hơn quần chúng. Anh phê bình chỉ đọc để viết thôi. Khi cần viết mới đọc.

Phê bình phải có hai điều kiện:

– Nhạy cảm. Xúc cảm nhạy bén.

– Có văn hoá. Dù là inpressionnisme cũng phải có văn hoá. Phải đọc nhiều, đọc hết, có ấn tượng sâu và nhớ lâu.

Ngày xưa tôi đọc nhiều lắm, nhớ lâu, dễ khóc. Nay khó khóc quá – “Tuổi già hạt lệ như sương”. Cũng ít nhớ. Tôi thuộc loại người cũ rồi. Lê Đình Kỵ thế mà cũng thuộc loại cũ rồi.

Đi vào văn học mà 40 tuổi mới vào là dại. Vào làm gì! Viết văn là phải bắt đầu từ trẻ, có nhiệt tình, nhậy cảm. Người ta viết văn bằng những ấn tượng những năm lên năm, lên bẩy, chứ không phải 30, 35 đâu.

Và cái đó không thay đổi được. Cái tạo nên tài năng, phong cách, sở trường là hoàn cảnh sống từ tuổi lên năm, lên bẩy: cánh đồng ấy, bờ tre ấy, cái ao ấy… Sau này lớn lên, thay đổi quan điểm, lập trường, chứ không thay đổi phạm vi đề tài, cách viết, cách cảm xúc, cách nghĩ. Không nên bắt người ta thay đổi. Bắt vô ích. Mỗi ca sĩ chỉ hát hay vài bài, Tân Nhân chỉ hát hay vài bài, các bài khác cũng hát được nhưng không hay.”

(Còn nữa)

See less

DUY BỈNH KOÓNG,

Nguồn: https://baoxaydung.vn/tu-ngoi-sao-bong-ro-thanh-thu-mon-tai-hoa-binh-koong-192148778.htm

Từ ngôi sao bóng rổ thành thủ môn tài hoa Bỉnh Koóng

05/05/2016, 11:01

Với chiều cao 1m80 và tài năng thiên phú, ông trở thành ngôi sao trong đội bóng rổ Nam Thanh (Hải Phòng).

duy-binh-koong
Cựu danh thủ Duy Bỉnh Koóng cùng tác giả (cựu danh thủ Đặng Gia Mẫn – giữa) và một người bạn

Những năm 60, 70 của thế kỷ trước, bọn trẻ chúng tôi khi đứng giữa hai cục gạch hay hai đống quần áo, giữa sân trường hay sân kho HTX đều vỗ ngực rồi dang tay: Koóng đây, thủ môn Koóng đây… Lịch sử bóng đá nước nhà chưa được viết đầy đủ nên hiện nay nhiều người yêu bóng đá vẫn chưa biết đến thủ môn số 1 của bóng đá Việt Nam.

Ông là Duy Bỉnh Koóng sinh ngày 4/7/1931 tại Hải Phòng. Bố ông người Quảng Đông, mẹ người Việt. Như mọi người Hoa ở đất Cảng thời đó, ông yêu và chơi bóng rổ rất giỏi. Với chiều cao 1m80 và tài năng thiên phú, ông trở thành ngôi sao trong đội bóng rổ Nam Thanh (Hải Phòng).

Cuối năm 1948, đội Nam Thanh được ông chủ người Pháp cho đi du đấu Singapore, Thái Lan, Malaysia và Indonesia. Cũng vì gây ấn tượng mạnh trong chuyến du đấu này, chàng trai đất Cảng đã được đội Ngân hàng Thái Lan mời về chơi. Ông chỉ nhận lời chơi cho họ một giải ngắn ở Bangkok và đó là lần hiếm hoi Ngân hàng Thái Lan vượt qua được Hoàng gia Thái Lan với hai điểm cách biệt.

Từ Thái Lan trở về Sài Gòn, có người tìm đến nhờ ông bắt gôn cho đội tuyển Bắc Kỳ vừa từ Hà Nội vào giao lưu với tuyển Nam Kỳ trên sân Vườn Ông Thượng (sân Tao Đàn ngày nay), bởi lý do chỉ còn vài giờ nữa thi đấu mà thủ môn Thọ “ve” vẫn “lặn” mất tăm.

– Tôi đã bắt gôn bao giờ đâu?

Ông bầu thuyết phục:

– Thì cũng như bóng rổ thôi mà, ông chơi bóng rổ hay, vào giữ gôn cũng bằng tay mà, có cái khung 16m50 hình chữ nhật đấy, ông cứ hoạt động trong đó và không cần quan tâm tới những thứ khác.

– Thù lao thế nào?

– Hai trăm Đông Dương nhé

– Không, ba trăm tôi mới bắt.

Người ta dí vào tay ông bộ quần áo đen, đôi giày bóng đá và một đôi găng cứng như mo nang. Ông ném găng ra sau khung thành, dùng tay không bắt bóng.

Sau ít phút bỡ ngỡ, với chiều cao lý tưởng, cánh tay dài và bàn tay ngoại cỡ, ông tóm hết tất cả bóng bổng trong khu cấm. Hiệp hai, ông còn dùng một tay hớt bóng trên đầu tiền đạo đối phương khiến khán giả phấn khích vỗ tay rần rần… Trận đó đội chủ nhà thắng 2-1, nhưng thủ môn Duy Bỉnh Koóng mới là ngôi sao sáng nhất. Lời ca ngợi ông nhiều tới mức thủ môn xuất sắc nhất miền Bắc khi ấy, Thọ “ve” tự ái bỏ vào Sài Gòn sinh sống…

Người Việt duy nhất được Lev Yashin tặng găng tay

Pha bắt bóng của “nhện đen” trong trận đấu tại giả
Pha bắt bóng của “nhện đen” trong trận đấu tại giải Việt – Trung – Triều – Mông năm 1960…

Sau trận đấu lịch sử tại Sài Gòn, ông bắt đầu tập luyện bóng đá ở vị trí thủ môn nhưng vẫn không bỏ bóng rổ. Hàng ngày, sáng ông chơi bóng rổ, chiều lại chơi bóng đá. Từ năm 1954 – 1960 Duy Bỉnh Koóng là thủ môn chính của tuyển Hải Phòng, Voi vàng đất Cảng và Cảng Hải Phòng. Năm 1958, ông cùng tuyển Hải Phòng vinh dự được tiếp đội tuyển Campuchia trong ngày khánh thành SVĐ Hàng Đẫy. Nhiều người khi đó gọi thủ môn Koóng là “nhện đen” hay “đôi bàn tay nhựa”.

Năm 1960, đội bóng Trung tâm Huấn luyện kỹ thuật TDTT T.Ư. (THL) được thành lập, nòng cốt là các cầu thủ xuất sắc của Thể Công, trong đó có cha con ông Trương Tấn Bửu và Trương Tấn Nghĩa. Ông Koóng vừa giữ vai trò thủ môn số 1 vừa tham gia huấn luyện cho các thủ môn trẻ như: Trần Văn Tuấn, Trần Văn Vĩnh và cả Trần Văn Khánh.

Gần 10 năm tồn tại, THL làm nòng cốt cho đội tuyển quốc gia tham gia giải Việt – Trung – Triều – Mông năm 1960 tại Hà Nội và giải các nước mới trỗi dậy (GaNeFo) 1966 tại Phnôm Pênh (Campuchia). Cùng đội tuyển, ông Koóng đi hầu hết các nước xã hội chủ nghĩa như: Trung Quốc, Triều Tiên, Mông Cổ, Liên Xô, CHDC Đức, Ba Lan, Tiệp Khắc, Hungary, Bulgari, Romani, Algeria. Trong lần sang Liên Xô, Ông được thủ môn huyền thoại Lev Yashin mời đến nhà riêng dùng bữa và tặng cho một đôi găng tay.

Về nước, ông tặng ngay cho thủ môn trẻ nhiều triển vọng Trần Văn Khánh vì suốt sự nghiệp ông không bao giờ dùng găng. Năm 1964, trong trận đấu gặp Ba Lan, thủ môn Koóng đã bị chấn thương nặng. Đến cuối năm 1966, Duy Bỉnh Koóng từ giã sân cỏ sau hơn 10 năm gắn bó, nhường vị trí cho Trần Văn Tuấn (gốc Dệt A Nam Định) và Trần Văn Vĩnh (anh cả trong gia đình bốn thủ môn gốc Thái Nguyên) đang vào độ chín.

Cho nhạc sĩ Phạm Duy mượn tiền làm đám cưới

Duy Bỉnh Koóng là người quảng giao, ông biết nhạc và hát rất hay. Ông rất thân với Văn Cao lúc ấy đang hoạt động Việt Minh ở đất Cảng. Văn Cao thường nhờ ông mua bông băng, thuốc đỏ, đá lửa để chuyển cho Việt Minh. Một hôm (khoảng năm 1945 – 1946), Văn Cao mượn ông chiếc xe đạp Peugeot (thời đó cả Hải Phòng chỉ có vài chiếc). Đêm ấy, tên ác ôn Trị Ninh đồng thời là võ sĩ quyền anh nổi tiếng bị bắn chết trước cửa rạp WaWa… Sáng hôm sau, cảnh binh đến bắt Koóng vì họ tìm thấy chiếc xe đạp của ông tại hiện trường gây án ở ngoại ô thành phố. Sau một tuần bị giam, ông bầu đội bóng rổ người Pháp phải vào bảo lãnh. Đội bóng không thể vắng ngôi sao…

Năm 1952 (hoặc 1953) nhạc sĩ Phạm Duy cưới ca sĩ Thái Hằng (tên thật là Phạm Thị Quang Thái) tại Nhà hàng Phú Gia cạnh Hồ Gươm. Ông hỏi mượn Văn Cao hai trăm đồng Đông Dương để làm 8 mâm mời khách.

Văn Cao nói: “Tôi làm gì có ngần ấy tiền, hỏi thằng Koóng, nó thi đấu cả bóng đá lẫn bóng rổ, chủ Tây thưởng nhiều lắm”. Không chút ngần ngại, ông Koóng đưa hai trăm Đông Dương giúp Phạm Duy… lấy vợ.

Đất nước đổi mới, nhạc sĩ Phạm Duy trở về sống ở TP HCM, gặp lại ân tình cũ, ông vẫn nhớ “hai trăm đông Đông Dương” ngày xưa. Còn bà Thái Hằng từ Mỹ viết thư về cám ơn bạn già Duy Bỉnh Koóng đã cắt cho đám cưới của bà chữ Song Hỷ thật đẹp và lại còn làm MC cho đám cưới của họ…

Sự nghiệp thủ môn của Duy Bỉnh Koóng đã bị lớp bụi thời gian che phủ. Những người cùng thời với ông, thậm chí là thế hệ sau cũng đã đi xa. Nhưng vẫn còn đó lớp đàn em, học trò của ông như: Nguyễn Trọng Lộ, Nguyễn Trọng Đán (Hải Phòng); Nguyễn Văn Minh, Vũ Quang Minh, Lê Đình Chính, Lê Thế Thọ, Trần Duy Long, Lê Thuỵ Hải… Một ngày nào đó họ sẽ kể thêm về những trận đấu, những giải đấu mà “thủ môn huyền thoại” của chúng ta tham dự.

Người ta thường nói: “Thủ môn là một sinh linh có số phận nghiệt ngã, tới mức cỏ dưới chân anh ta cũng không mọc được”. Nhưng Duy Bỉnh Koóng là ngoại lệ của nhận xét ấy. Cha mẹ cho ông cơ thể cường tráng, số phận dẫn dắt ông trở thành vận động viên tài năng, cuộc đời đem đến cho ông nhiều bạn tốt và một gia đình viên mãn…

Năm 1970, công cuộc kháng chiến giải phóng miền Nam vào hồi quyết liệt. Đội bóng THL giải thể, Duy Bỉnh Koóng học chuyên tu rồi về công tác tại Bộ Công thương. Năm 1983, ông được tăng cường cho Sở TDTT Hậu Giang (nay là Cần Thơ).Ông là người nêu ý tưởng xây dựng SVĐ Cần Thơ và còn mời được đội tuyển Liên Xô sang thi đấu trong ngày khánh thành. Duy Bỉnh Koóng còn góp công lớn đưa Hậu Giang lên chơi ở hạng A1, hạng đấu cao nhất của bóng đá Việt Nam thời đó. Đất Cần Thơ hiền hậu giữ ông cùng bà Lê Thị Khiêm (Đội trưởng Đội Bóng chuyền quốc gia đầu tiên) ở lại đến tận bây giờ. Năm 2014, Chi hội Cựu cầu thủ được thành lập và gặp mặt lần đầu tại Nha Trang, thủ môn Duy Bỉnh Koóng 83 tuổi xuất hiện, đàn hát và chạm cốc với tất cả. Năm 2015, cuộc gặp tại TP HCM ông cũng có mặt và ông đang chờ cuộc gặp gỡ lần thứ ba tại thành phố hoa phượng đỏ, nơi ông sinh ra và trưởng thành, nơi lưu giữ những kỷ niệm ngọt ngào thời trai trẻ.

Phan Chi

·

Ông là Duy Bỉnh Koóng sinh ngày 4/7/1931 tại Hải Phòng. Bố ông người Quảng Đông, mẹ người Việt. Như mọi người Hoa ở đất Cảng thời đó, ông yêu và chơi bóng rổ rất giỏi. Với chiều cao 1m80 và tài năng thiên phú, ông trở thành ngôi sao trong đội bóng rổ Nam Thanh (Hải Phòng).

Cuối năm 1948, đội Nam Thanh được ông chủ người Pháp cho đi du đấu Singapore, Thái Lan, Malaysia và Indonesia. Cũng vì gây ấn tượng mạnh trong chuyến du đấu này, chàng trai đất Cảng đã được đội Ngân hàng Thái Lan mời về chơi. Ông chỉ nhận lời chơi cho họ một giải ngắn ở Bangkok và đó là lần hiếm hoi Ngân hàng Thái Lan vượt qua được Hoàng gia Thái Lan với hai điểm cách biệt.

Từ Thái Lan trở về Sài Gòn, có người tìm đến nhờ ông bắt gôn cho đội tuyển Bắc Kỳ vừa từ Hà Nội vào giao lưu với tuyển Nam Kỳ trên sân Vườn Ông Thượng (sân Tao Đàn ngày nay), bởi lý do chỉ còn vài giờ nữa thi đấu mà thủ môn Thọ “ve” vẫn “lặn” mất tăm.

– Tôi đã bắt gôn bao giờ đâu?

Ông Bầu thuyết phục:

– Thì cũng như bóng rổ thôi mà, ông chơi bóng rổ hay, vào giữ gôn cũng bằng tay mà, có cái khung 16m50 hình chữ nhật đấy, ông cứ hoạt động trong đó và không cần quan tâm tới những thứ khác.

– Thù lao thế nào?

– Hai trăm Đông Dương nhé

– Không, ba trăm tôi mới bắt.

Người ta dí vào tay ông bộ quần áo đen, đôi giày bóng đá và một đôi găng cứng như mo nang. Ông ném găng ra sau khung thành, dùng tay không bắt bóng.

Sau ít phút bỡ ngỡ, với chiều cao lý tưởng, cánh tay dài và bàn tay ngoại cỡ, ông tóm hết tất cả bóng bổng trong khu cấm. Hiệp hai, ông còn dùng một tay hớt bóng trên đầu tiền đạo đối phương khiến khán giả phấn khích vỗ tay rần rần… Trận đó đội chủ nhà thắng 2-1, nhưng thủ môn Duy Bỉnh Koóng mới là ngôi sao sáng nhất. Lời ca ngợi ông nhiều tới mức thủ môn xuất sắc nhất miền Bắc khi ấy, Thọ “ve” tự ái bỏ vào Sài Gòn sinh sống…

Sau trận đấu lịch sử tại Sài Gòn, ông bắt đầu tập luyện bóng đá ở vị trí thủ môn nhưng vẫn không bỏ bóng rổ. Hàng ngày, sáng ông chơi bóng rổ, chiều lại chơi bóng đá. Từ năm 1954 – 1960 Duy Bỉnh Koóng là thủ môn chính của tuyển Hải Phòng, Voi vàng đất Cảng và Cảng Hải Phòng. Năm 1958, ông cùng tuyển Hải Phòng vinh dự được tiếp đội tuyển Campuchia trong ngày khánh thành SVĐ Hàng Đẫy. Nhiều người khi đó gọi thủ môn Koóng là “nhện đen” hay “đôi bàn tay nhựa”.

Năm 1960, đội bóng Trung tâm Huấn luyện kỹ thuật TDTT T.Ư (THL) được thành lập, nòng cốt là các cầu thủ xuất sắc của Thể Công, trong đó có cha con ông Trương Tấn Bửu và Trương Tấn Nghĩa. Ông Koóng vừa giữ vai trò thủ môn số 1 vừa tham gia huấn luyện cho các thủ môn trẻ như: Trần Văn Tuấn, Trần Văn Vĩnh và cả Trần Văn Khánh.

Gần 10 năm tồn tại, THL làm nòng cốt cho đội tuyển quốc gia tham gia giải Việt – Trung – Triều – Mông năm 1960 tại Hà Nội và giải các nước mới trỗi dậy (GaNeFo) 1966 tại Phnôm Pênh (Campuchia). Cùng đội tuyển, ông Koóng đi hầu hết các nước xã hội chủ nghĩa như: Trung Quốc, Triều Tiên, Mông Cổ, Liên Xô, CHDC Đức, Ba Lan, Tiệp Khắc, Hungary, Bulgari, Romani, Algeria. Trong lần sang Liên Xô, Ông được thủ môn huyền thoại Lev Yashin mời đến nhà riêng dùng bữa và tặng cho một đôi găng tay.

Về nước, ông tặng ngay cho thủ môn trẻ nhiều triển vọng Trần Văn Khánh vì suốt sự nghiệp ông không bao giờ dùng găng. Năm 1964, trong trận đấu gặp Ba Lan, thủ môn Koóng đã bị chấn thương nặng. Đến cuối năm 1966, Duy Bỉnh Koóng từ giã sân cỏ sau hơn 10 năm gắn bó, nhường vị trí cho Trần Văn Tuấn (gốc Dệt A Nam Định) và Trần Văn Vĩnh (anh cả trong gia đình bốn thủ môn gốc Thái Nguyên) đang vào độ chín.

Duy Bỉnh Koóng là người quảng giao, ông biết nhạc và hát rất hay. Ông rất thân với Văn Cao lúc ấy đang hoạt động Việt Minh ở đất Cảng. Văn Cao thường nhờ ông mua bông băng, thuốc đỏ, đá lửa để chuyển cho Việt Minh. Một hôm (khoảng năm 1945 – 1946), Văn Cao mượn ông chiếc xe đạp Pơ-giô (thời đó cả Hải Phòng chỉ có vài chiếc). Đêm ấy, tên ác ôn Trị Ninh đồng thời là võ sỹ quyền anh nổi tiếng bị bắn chết trước cửa rạp WaWa… Sáng hôm sau, cảnh binh đến bắt Koóng vì họ tìm thấy chiếc xe đạp của ông tại hiện trường gây án ở ngoại ô thành phố. Sau một tuần bị giam, ông bầu đội bóng rổ người Pháp phải vào bảo lãnh. Đội bóng không thể vắng ngôi sao…

Năm 1952 (hoặc 1953) nhạc sĩ Phạm Duy cưới ca sĩ Thái Hằng (tên thật là Phạm Thị Quang Thái) tại Nhà hàng Phú Gia cạnh Hồ Gươm. Ông hỏi mượn Văn Cao hai trăm Đông Dương để làm 8 mâm mời khách.

Văn Cao nói: “Tôi làm gì có ngần ấy tiền, hỏi thằng Koóng, nó thi đấu cả bóng đá lẫn bóng rổ, chủ Tây thưởng nhiều lắm”. Không chút ngần ngại, ông Koóng đưa hai trăm Đông Dương giúp Phạm Duy… lấy vợ.

Đất nước đổi mới, nhạc sĩ Phạm Duy trở về sống ở TP HCM, gặp lại ân tình cũ, ông vẫn nhớ “hai trăm Đông Dương” ngày xưa. Còn bà Thái Hằng từ Mỹ viết thư về cám ơn bạn già Duy Bỉnh Koóng đã cắt cho đám cưới của bà chữ Song Hỷ thật đẹp và lại còn làm MC cho đám cưới của họ…

Sự nghiệp thủ môn của Duy Bỉnh Koóng đã bị lớp bụi thời gian che phủ. Những người cùng thời với ông, thậm chí là thế hệ sau cũng đã đi xa. Nhưng vẫn còn đó lớp đàn em, học trò của ông như: Nguyễn Trọng Lộ, Nguyễn Trọng Đán (Hải Phòng); Nguyễn Văn Minh, Vũ Quang Minh, Lê Đình Chính, Lê Thế Thọ, Trần Duy Long, Lê Thuỵ Hải… Một ngày nào đó họ sẽ kể thêm về những trận đấu, những giải đấu mà “thủ môn huyền thoại” của chúng ta tham dự.

Người ta thường nói: “Thủ môn là một sinh linh có số phận nghiệt ngã, tới mức cỏ dưới chân anh ta cũng không mọc được”. Nhưng Duy Bỉnh Koóng là ngoại lệ của nhận xét ấy. Cha mẹ cho ông cơ thể cường tráng, số phận dẫn dắt ông trở thành vận động viên tài năng, cuộc đời đem đến cho ông nhiều bạn tốt và một gia đình viên mãn… Bà Khiêm vợ ông cũng là cựu danh thủ bóng chuyền.

Năm nay ông Koóng đã bước sang tuổi 96, sống ở Cần Thơ. Vài hôm trước, danh thủ Trần Duy Long cùng vợ đã về Cần Thơ thăm ông Koóng – người anh lớn trong làng bóng đá Việt Nam. Ảnh do anh Trần Duy Long cung cấp.

Trong ảnh ông Koóng mặc áo đỏ ngồi cùng bà Khiêm, hai người đứng giữa là vợ chồng anh Trần Duy Long.

Tư liệu từ nguồn: https://share.google/XjxTj51tVXhZSYzh1

See less

CUỘC CHIẾN VIỆT-PHÁP và SỰ CHIA RẼ CỦA NGƯỜI VIỆT

Nghiên Cứu Lịch Sử

Ngọc Ánh · ·

CUỘC KHÁNG CHIẾN 1945-1954: SỰ CHIA RẼ GIỮA CÁC LỰC LƯỢNG NGƯỜI VIỆT

Các căn cứ đầu não của Việt Minh ở Định Hóa (Thái Nguyên) và Tân Trào (Tuyên Quang) chỉ cách rìa đồng bằng Bắc Bộ khoảng 50-70 km và cách Hà Nội chưa đầy 150 km. Với một đội quân có máy bay, xe cơ giới và đại bác như quân Pháp, khoảng cách đó nằm trong tầm tay trên bản đồ. Vậy mà Pháp không triệt hạ được đầu não này, và một vùng núi nghèo, kinh tế tự cung tự cấp lại duy trì được cả một chính phủ lẫn hàng vạn quân chính quy.

Lời giải nằm ở địa hình, hậu cần, viện trợ bên ngoài, biện pháp cưỡng ép ở các vùng kiểm soát và cả cấu trúc chính trị của cuộc chiến, vốn không chỉ là cuộc đối đầu giữa người Việt và người Pháp.

________________________________________

MẶT TRẬN VIỆT MINH VÀ CUỘC THANH TRỪNG 1941-1947

Tại Hội nghị Trung ương 8 năm 1941, Đảng Cộng sản Đông Dương đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên trên hết, tạm gác khẩu hiệu cách mạng ruộng đất và lập Việt Nam Độc lập Đồng minh Hội, tức Việt Minh, với một cái tên hoàn toàn mang tính dân tộc, không có chữ cộng sản. Đảng hiểu rằng nếu ra mặt là đảng cộng sản thì sẽ bị cô lập trước một xã hội mà phần lớn trí thức, địa chủ, thương nhân nghiêng về chủ nghĩa dân tộc hoặc tôn giáo.

Tháng 11/1945, để trấn an các đảng phái quốc gia và quân Trung Hoa Dân Quốc đang vào miền Bắc, Đảng tuyên bố tự giải tán. Trên thực tế đó là việc rút vào hoạt động bí mật, và bộ máy cốt lõi vẫn nắm quyền thực tế trong chính phủ.

Sau Cách mạng Tháng Tám và Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945, trong giai đoạn 1945-1946, Việt Minh mời các nhân sĩ không cộng sản như Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Văn Tố vào nội các và giữ Bảo Đại làm Cố vấn tối cao. Nhờ danh nghĩa đại diện quốc gia đó, họ kêu gọi được giới tư sản đô thị đóng góp tiền, vàng trong Tuần lễ Vàng tháng 9/1945, còn nông dân đóng thuế, đi lính vì lý do yêu nước chứ không phải lý do giai cấp.

Khi quân Trung Hoa Dân Quốc rút về nước, Việt Minh quay sang các đảng phái đối lập. Tháng 6/1946, dân quân và Vệ quốc quân tấn công các thị xã do Việt Nam Quốc dân Đảng (Việt Quốc) kiểm soát như Phú Thọ, Việt Trì. (11) Ngày 12/7/1946, lực lượng công an triệt phá trụ sở Việt Quốc ở số 7 phố Ôn Như Hầu, Hà Nội, bắt bớ và trấn áp bộ phận lãnh đạo của Việt Quốc, kéo theo cả lực lượng của Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội (Việt Cách). (11, 20) Sự kiện này làm một bộ phận lớn trí thức và chính khách quốc gia mất lòng tin vào khả năng hợp tác với Việt Minh.

Ở Nam Bộ, các giáo phái ban đầu cũng có lực lượng vũ trang tham gia kháng chiến, nhưng xung đột giành địa bàn với Việt Minh ngày càng gay gắt. Ngày 16/4/1947, giáo chủ Hòa Hảo Huỳnh Phú Sổ mất tích sau khi đến gặp phía Việt Minh để bàn về hưu chiến và không bao giờ xuất hiện trở lại. (21) Nhiều nguồn cho rằng ông bị Việt Minh bắt rồi giết, còn thời điểm bị giết thì các nguồn không thống nhất. (10, 21) Sau đó một bộ phận lực lượng vũ trang Hòa Hảo và Cao Đài chuyển sang đình chiến, hợp tác với Pháp để bảo vệ vùng tự trị của mình.

Ở Tây Bắc, các thủ lĩnh người Thái như Đèo Văn Long không chấp nhận sự áp đặt hành chính của Việt Minh. Pháp tận dụng sự rạn nứt này để lập Khu tự trị Thái thuộc Liên bang Đông Dương và dùng chính lính Thái bản địa chống lại các đợt thâm nhập của Việt Minh.

________________________________________

TỪ CHIẾN DỊCH VIỆT BẮC 1947 ĐẾN ĐIỆN BIÊN PHỦ VÀ HIỆP ĐỊNH GENÈVE 1954

Sau Hiệp định Sơ bộ ngày 6/3/1946 và Tạm ước ngày 14/9/1946, xung đột bùng nổ ở Hải Phòng và Lạng Sơn ngày 20/11/1946, rồi ở Hà Nội đầu tháng 12, và tối 19/12/1946 Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (28, 29). Hồ Chí Minh và chính phủ rút lên Việt Bắc, đặt đầu não quanh vùng Bắc Kạn thời điểm đó.

Tướng Jean Étienne Valluy, tổng chỉ huy Pháp, quyết định đánh một đòn dứt điểm nhằm bắt gọn đầu não Việt Minh và cắt tuyến tiếp tế nối Việt Minh với Trung Quốc (3, 13). Chiến dịch Léa huy động khoảng 12.000 quân (12). Ngày 7/10/1947, khoảng 1.100 lính dù được thả xuống Bắc Kạn, Chợ Mới và Chợ Đồn, trong khi một cánh quân bộ theo Đường số 4 và một cánh quân thủy ngược sông Lô khép gọng kìm (1, 13). Tin về kế hoạch nhảy dù chỉ tới sở chỉ huy Việt Minh trước khi lính dù chạm đất vài phút, và Hồ Chí Minh cùng Võ Nguyên Giáp thoát được nhờ ẩn nấp trong các hầm ngụy trang gần đó (4, 12).

Gọng kìm bộ và thủy đến quá chậm vì đường xá bị phá, mìn và phục kích. Cánh quân bộ chỉ giải vây được cho lính dù từ ngày 16/10, và trận Đoan Hùng ngày 24/10 làm gãy gọng kìm thủy (1, 5). Chiến dịch Léa kết thúc ngày 8/11, Chiến dịch Ceinture kéo dài đến 22/12 rồi Pháp rút đi (1, 2). Pháp thất bại vì địa hình rừng núi chỉ có vài đường độc đạo, vì đồng bào Tày, Nùng, Dao báo mọi động thái của quân Pháp cho bộ đội, và vì lực lượng quá mỏng cho một vùng rộng, bị tiêu hao dần. Valluy nhận ra mình đang đối mặt với một cuộc chiến dài, và Pháp chuyển sang xây hệ thống đồn dọc Đường số 4 để bóp nghẹt Việt Bắc từ xa (3).

Ngày 16/9/1950 Việt Minh tấn công Đông Khê, mắt xích yếu giữa phòng tuyến, và đến ngày 18/9 Đông Khê thất thủ, cắt đôi Đường số 4 và cô lập Cao Bằng (6, 14). Hai binh đoàn Charton và Lepage được cử đi rút quân và ứng cứu bị chặn đánh và đánh tan đầu tháng 10/1950, chỉ một số ít thoát được, phần còn lại bị tiêu diệt hoặc bị bắt (6, 16). Pháp bỏ Lạng Sơn ngày 17/10 và rút hết các vị trí còn lại trên Đường số 4 đến ngày 22/10, bỏ lại một lượng lớn vũ khí, theo một số ước tính khoảng 3.000 tấn (6, 14, 15).

Biên giới thông sang Trung Quốc từ đó mở toang, đúng lúc Việt Minh có chỗ dựa là chính quyền cộng sản vừa thắng trong nội chiến Trung Quốc năm 1949. Vũ khí Liên Xô và Trung Quốc được tập kết ở Long Châu rồi chuyển qua Bằng Tường và Thủy Khẩu, đi bằng xe tải ban đêm, sau đó chia nhỏ cho dân công thồ hoặc gánh bộ vào vùng lõi. Nguồn viện trợ này giúp Việt Minh từ các đại đội du kích thiếu thốn trở thành những đại đoàn chính quy có pháo binh hạng nặng.

Tháng 5/1953 Pháp cử tướng Henri Navarre làm tổng chỉ huy, và kế hoạch Navarre tháng 7/1953 nhằm giành thắng lợi quyết định (27). Từ tháng 11/1953 Pháp biến Điện Biên Phủ thành tập đoàn cứ điểm với hơn 16.000 quân (27). Ngày 13/3/1954 Việt Minh mở màn tiến công và ngày 7/5/1954 tập đoàn cứ điểm thất thủ (25, 27). Ngày 21/7/1954, Hiệp định Genève lập tuyến ngừng bắn dọc vĩ tuyến 17, chia Việt Nam làm hai vùng tập kết và hẹn tổng tuyển cử vào tháng 7/1956 (26, 30). Quốc gia Việt Nam của Bảo Đại phản đối việc chia cắt từ ngày 12/5/1954 và không ký hiệp định đình chiến (30).

________________________________________

GIẢI PHÁP BẢO ĐẠI 1948-1950

Song song với cuộc chiến đó, phía những người không cộng sản tìm một lối đi riêng. Sử học chính thống thường mô tả Bảo Đại và Quốc gia Việt Nam là bù nhìn thuần túy của Pháp. Nhìn từ phía những người không cộng sản, đây là một nỗ lực chính trị có tính toán nhằm giành độc lập bằng đường pháp lý và ngoại giao mà không để đất nước rơi vào tay cộng sản. Sau năm 1946, giới trí thức tư sản, các tôn giáo và các chính khách độc lập vừa muốn độc lập khỏi Pháp, vừa không muốn sống dưới chế độ cộng sản. Họ cần một ngọn cờ, và Bảo Đại, khi ấy sống lưu vong ở Hồng Kông, là người duy nhất có đủ tư cách chính thống để đàm phán với Pháp.

Hiệp định Hạ Long ngày 5/6/1948 và Hiệp định Élysée ngày 8/3/1949 giữa Bảo Đại và Tổng thống Pháp Vincent Auriol đưa Việt Nam vào Liên hiệp Pháp với tư cách quốc gia liên kết, có hiệu lực từ 14/6/1949. (7, 8, 9) Quốc hội Pháp thông qua việc thống nhất Nam Kỳ với phần còn lại của đất nước ngày 20/5/1949, một bước đáng kể vì trước đó Pháp luôn muốn tách Nam Kỳ thành một xứ riêng. (9)

Quốc gia Việt Nam có quốc kỳ cờ vàng ba sọc đỏ, quốc ca và đồng tiền riêng. Tháng 1/1950, Trung Quốc và Liên Xô công nhận chính phủ Việt Minh, và sang tháng 2/1950 Mỹ cùng Anh công nhận chính phủ Bảo Đại. (22) Quân đội của chính thể này được lập từ năm 1949 dưới sự giám sát của Pháp và mang tên Quân đội Quốc gia Việt Nam. (😎 Mục tiêu là bản xứ hóa cuộc chiến để từng bước tiếp quản các đồn bốt và đẩy quân viễn chinh Pháp về nước.

Giải pháp này thất bại vì hai nguyên nhân. Phái quân phiệt Pháp ở Đông Dương chỉ muốn dùng xương máu của quân đội quốc gia để giảm gánh nặng chiến tranh chứ không muốn trao độc lập thực chất, nên kìm hãm quyền chỉ huy của sĩ quan Việt và làm chính thể Bảo Đại mất uy tín, bị Việt Minh dán nhãn bù nhìn. Bảo Đại thì thiếu sự quyết đoán của một lãnh tụ thời chiến, chọn lối sống an nhàn ở Đà Lạt thay vì ra mặt trận gây dựng uy tín, khiến nội các liên tục khủng hoảng và quần long vô thủ.

________________________________________

NGUỒN LỰC, THUẾ VÀ DÂN CÔNG

Mọi chiến dịch của Việt Minh đều phải dựa vào một nền kinh tế nghèo. Việt Bắc là vùng núi nghèo, nông nghiệp lạc hậu chủ yếu làm nương rẫy, gần như không có đô thị hay công nghiệp, nên nguồn lực của Việt Minh không sinh ra từ chính vùng này. Trong giai đoạn 1945-1949 họ phải tự lực cánh sinh, hút nguồn lực từ vùng giàu hơn. Mạng lưới bí mật ở Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định dùng tiền mặt và vàng để mua thuốc tây, muối, vải, linh kiện máy móc và giấy in từ vùng Pháp chiếm rồi luồn lên chiến khu. Ở các vùng xôi đậu giáp ranh, ban ngày Pháp kiểm soát nhưng ban đêm Việt Minh vào thu thuế và lương thực, đồng bằng lúa gạo là nguồn cung chính.

Về công nghiệp, khi rút lên chiến khu cuối năm 1946, Việt Minh tháo dỡ máy móc, máy in, máy tiện từ các xưởng ở Hà Nội và chuyển lên núi bằng sức người. Các công binh xưởng, tiêu biểu là nhóm do kỹ sư Trần Đại Nghĩa thiết kế, tái chế bom đạn lép của Pháp và đường ray cũ thành lựu đạn, mìn, súng và vũ khí chống tăng. Bộ đội khi không có chiến dịch phải tự trồng rau, nuôi lợn, trồng ngô quanh nơi đóng quân.

Phần lớn việc huy động nguồn lực mang tính cưỡng ép chứ không thuần túy tự nguyện, dù có một bộ phận người dân ủng hộ kháng chiến vì tinh thần dân tộc. Thuế được luật hóa thành nghĩa vụ bắt buộc. Thuế nông nghiệp lũy tiến từ năm 1951 buộc mỗi hộ nông dân trong vùng kiểm soát phải để cán bộ đến tận ruộng đo đạc, ước tính sản lượng và định mức nộp. Khi thiếu hụt, chính quyền trưng mua lúa gạo với mức giá do chính quyền ấn định, người dân không có quyền từ chối.

Ở vùng giáp ranh, mạng lưới du kích và công an xã nắm rõ tài sản từng nhà. Gia đình giàu có từ chối nộp thuế hay quyên góp có thể bị liệt vào danh sách Việt gian, chịu các hình phạt từ cảnh cáo, tịch thu tài sản, giam trong rừng đến tử hình qua các tòa án của chính quyền kháng chiến, nên đa số chọn nộp để giữ mạng sống. Người dân vùng xôi đậu còn phải nộp thuế hai đầu: ban ngày cho Pháp hoặc chính quyền thân Pháp, ban đêm cho Việt Minh. Không nộp cho Pháp thì bị đốt nhà, bắt bớ, không nộp cho Việt Minh thì bị coi là phản cách mạng.

Các phong trào quyên góp như Hũ gạo kháng chiến được tổ chức thành thi đua trong họp làng, nơi người đóng nhiều được biểu dương còn người đóng ít hoặc không đóng bị đem ra phê bình trước toàn làng. Trong xã hội nông thôn coi trọng danh dự làng xã, áp lực bị bêu tên, bị coi là ích kỷ hay phản quốc buộc nhiều người phải đóng góp để khỏi bị cô lập.

Chế độ dân công hỏa tuyến cũng mang tính lao dịch bắt buộc. Nghĩa vụ đi dân công áp dụng cho mọi công dân trong độ tuổi lao động ở vùng kiểm soát, nhân lực được phân bổ xuống tỉnh, huyện, xã theo chỉ tiêu, xã không đủ người sẽ bị kỷ luật nên cán bộ cơ sở phải dùng nhiều biện pháp áp lực để người dân lên đường. Theo số liệu thường được trích từ sử liệu Việt Nam, chiến dịch Điện Biên Phủ huy động khoảng 260.000 dân công với 12 triệu ngày công, đông hơn lực lượng chiến đấu gấp khoảng 5 lần. (23, 24)

Thực tế trên đường thồ rất khắc nghiệt. Dân công đi bộ hàng tháng, trèo đèo lội suối, đối mặt với sốt rét ác tính và bom của không quân Pháp, lại tự gánh gạo ăn của chính mình nên lượng gạo còn lại đến nơi hao hụt đáng kể. Việc rút hàng chục vạn lao động chính ra mặt trận khiến ruộng vườn ở quê bị bỏ hoang, chỉ còn người già và trẻ nhỏ, đẩy nhiều vùng nông thôn vào cảnh thiếu đói, nhất là ở Tây Bắc quanh Điện Biên Phủ trong và sau chiến dịch. (24)

________________________________________

THANH TRỪNG SAU 1950

Khi thế quân sự đổi chiều, Đảng Cộng sản cũng bỏ dần lớp vỏ Mặt trận dựng từ năm 1941. Ngày 14/1/1950, Việt Minh tuyên bố là chính phủ duy nhất đại diện nguyện vọng chính đáng của người Việt, và ngay trong tháng đó được Trung Quốc rồi Liên Xô công nhận. (22) Có chỗ dựa quân sự lẫn quốc tế vững chắc, họ không còn cần ẩn mình. Tháng 2/1951, Đại hội II đưa Đảng ra hoạt động công khai trở lại với tên Đảng Lao động Việt Nam, và văn kiện chính thức khẳng định mục tiêu tiến lên chủ nghĩa xã hội.

Giai đoạn 1952-1953 là các cuộc chỉnh huấn có cố vấn Trung Quốc. Cán bộ và sĩ quan dù có công kháng chiến nhưng xuất thân tiểu tư sản, trí thức cũ hay địa chủ đều bị nghi ngờ, bị ép vạch ranh giới giai cấp và bị gạt khỏi các vị trí chủ chốt. Khi ý thức hệ cộng sản được đẩy mạnh, nhiều người thuộc tầng lớp trung lưu, trí thức, người có tài sản nhận ra mình không có chỗ đứng trong hệ thống mới và đã rời chiến khu về vùng đô thị do Pháp kiểm soát hoặc đi theo Quốc gia Việt Nam.

Cải cách ruộng đất bắt đầu thí điểm ở Thái Nguyên và rầm rộ sau năm 1954 đã đánh vào chính những người từng nuôi dưỡng kháng chiến. Tiêu biểu nhất là bà Nguyễn Thị Năm, tức bà Cát Hanh Long, nữ thương gia lớn quê Hà Nội, lập nghiệp ở Hải Phòng. (18) Từ năm 1945 đến 1951 bà dùng nhà mình làm nơi ăn nghỉ, nuôi giấu cán bộ cộng sản cấp cao như Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Võ Nguyên Giáp, Lê Đức Thọ, và đóng góp tiền của cho Việt Minh. (19)

Bà bị quy là địa chủ cường hào gian ác, bị đấu tố 3 lần từ ngày 22/5/1953 trước hàng chục nghìn người và bị xử bắn ngày 9/7/1953 tại Thái Nguyên. (17, 19) Theo nghiên cứu của học giả Alex Thái Võ đăng trên Journal of Vietnamese Studies năm 2015, Hồ Chí Minh nắm rõ và theo sát diễn tiến vụ xử bà, và báo Nhân Dân ngày 21/7/1953 đăng bài của tác giả ký C.B., một bút danh của Hồ Chí Minh, lên án bà bằng đúng lời lẽ của các phiên đấu tố. (17, 18) Cuối năm 1955, cải cách ruộng đất đợt 5 được triển khai ở 1.720 xã với trên 6 triệu người và kết thúc tháng 7/1956 ở toàn bộ vùng đồng bằng, trung du cùng 280 xã miền núi (31). Cùng thời kỳ đó, ở miền Bắc còn diễn ra cuộc thanh trừng về tư tưởng và văn hóa nhắm vào những trí thức cũ từng lên chiến khu chống Pháp, tiêu biểu là vụ Nhân văn – Giai phẩm.

________________________________________

NGUỒN TÀI LIỆU THAM KHẢO

(1) Wikipedia tiếng Anh, mục Operation Léa

(2) Wikipedia tiếng Anh, mục Operation Ceinture

(3) Wikipedia tiếng Anh, mục Jean Étienne Valluy

(4) Wikipedia tiếng Anh, mục Bắc Kạn

(5) Wikipedia tiếng Anh, mục Trường ca Sông Lô

(6) Wikipedia tiếng Anh, mục Battle of Route Coloniale 4

(7) Wikipedia tiếng Anh, mục Élysée Accords

(😎 Wikipedia tiếng Anh, mục Provisional Central Government of Vietnam

(9) Wikipedia tiếng Anh, mục State of Vietnam

(10) Wikipedia tiếng Anh, mục Huỳnh Phú Sổ

(11) Wikipedia tiếng Việt, mục Chiến tranh Đông Dương, về các cuộc đụng độ với Việt Quốc năm 1946 và vụ Ôn Như Hầu

(12) Mike Finch, Forgotten Battles: Operation Léa, Oct-Nov 1947, Defence in Depth, 2014 (có dẫn nhận định của Fredrik Logevall)

(13) Opération Léa: l’occasion manquée, tài liệu của cổng Chemins de mémoire thuộc Bộ Quân đội Pháp

(14) Chiến dịch Biên giới năm 1950, chủ động tấn công, báo Tuổi Trẻ

(15) Vietnam Vignette: French Defeats Along RC 4, Parallel Narratives

(16) Les combats de la R.C.4, 1950, Echo des Rizières, số đặc biệt tháng 5/2024

(17) Alex-Thai D. Vo, Nguyễn Thị Năm and the Land Reform in North Vietnam, 1953, Journal of Vietnamese Studies, 2015

(18) Vũ Quí Hạo Nhiên, bài tóm tắt nghiên cứu của Alex-Thai Vo trên The Vietnamese Magazine, tháng 7/2026

(19) Trần Gia Phụng, bài về bà Nguyễn Thị Năm (Cát Hanh Long)

(20) Báo Văn hóa và Znews, các bài về vụ Ôn Như Hầu ngày 12/7/1946

(21) The April 1947 Tragedy, hoahao.org, về Huỳnh Phú Sổ

(22) French Indochina/Vietnam (1941-1954), dự án DADM, Đại học Central Arkansas, về các mốc công nhận năm 1950

(23) Tầm vóc của Chiến thắng Điện Biên Phủ, Thị trường Tài chính Tiền tệ

(24) Contested Territory: Điện Biên Phủ and the Making of Northwest Vietnam, Đại học North Carolina

(25) 1954 in French Indochina, Wikipedia tiếng Anh

(26) Geneva Accords, Encyclopaedia Britannica

(27) Looking back on glorious victory of Dien Bien Phu, báo Quân đội nhân dân

(28) Hà Nội 60 ngày đêm khói lửa, báo Nhân Dân

(29) Lý thuyết Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946-1950), loigiaihay.com

(30) 35.5.3: The Geneva Agreements, giáo trình lịch sử thế giới SUNY, Lumen Learning

(31) Hoàn thành cải cách ruộng đất và khôi phục kinh tế quốc dân (1955-1957), Cổng thông tin điện tử Chính phủ

Create your own website, free on WordPress.com.Create your own website.
Start free